← Wszystkie artykułyGrunty

PN-86/B-02480 a PN-EN ISO 14688 – jak tłumaczyć nazwy i symbole gruntów

Granice frakcji 0,05 vs 0,063 mm (i skąd się bierze 0,075), nazewnictwo gruntów drobnoziarnistych według plastyczności, orientacyjna tabela przejścia symboli i pułapki kart dwujęzycznych.

5 czerwca 2026 · 8 min czytania · Zespół geocore
PN-86/B-02480 a PN-EN ISO 14688 – jak tłumaczyć nazwy i symbole gruntów

Od kilkunastu lat w polskich dokumentacjach współistnieją dwa języki opisu gruntów. Formalnie klasyfikację wg PN-86/B-02480 zastąpiła seria PN-EN ISO 14688 (obecnie wydania z 2018 r.), ale archiwalne dokumentacje, wiele specyfikacji branżowych i nawyki terenowe pozostały przy „Ps, Pd, Gp, Gπ”. Efekt to karty z dwiema kolumnami symboli – i dość częste sytuacje, w których obie kolumny opisują dwa różne grunty.

Ten artykuł nie zastąpi lektury norm, ale porządkuje najważniejsze różnice i wskazuje, gdzie „tłumaczenie 1:1” jest błędem.

Dwie różne filozofie

PN-86/B-02480 klasyfikuje grunt przede wszystkim po uziarnieniu – trójkąt Fereta z udziałem frakcji piaskowej, pyłowej i iłowej – oraz pomocniczo po wskaźniku plastyczności (podział na grunty mało, średnio, zwięzło i bardzo spoiste). Nazwa „glina piaszczysta” niesie więc informację o składzie granulometrycznym.

PN-EN ISO 14688 rozdziela dwie rzeczy:

  • część 1 – oznaczanie i opis w terenie (makroskopowo),
  • część 2 – zasady klasyfikacji na podstawie badań laboratoryjnych.

Grunty gruboziarniste nazywa się według dominującej frakcji (rzeczownik) i frakcji drugorzędnych (przymiotnik). Grunty drobnoziarniste nazywa się według plastyczności, a nie według zawartości frakcji iłowej: o tym, czy to ił (Cl), czy pył (Si), decyduje zachowanie gruntu – w terenie próby makroskopowe, w laboratorium położenie na wykresie plastyczności Casagrande'a (linia A). Dlatego grunt z 15% frakcji iłowej może być w ISO iłem, a grunt z 25% – pyłem.

Granice frakcji – gdzie dokładnie są różnice

Frakcja PN-86/B-02480 PN-EN ISO 14688-1
głazy / bloki – (frakcja kamienista > 40 mm) duże głazy > 630 mm; głazy 200–630 mm
kamienie > 40 mm 63–200 mm
żwir 2–40 mm 2–63 mm (gruby 20–63, średni 6,3–20, drobny 2–6,3)
piasek 0,05–2 mm 0,063–2 mm (gruby 0,63–2, średni 0,2–0,63, drobny 0,063–0,2)
pył 0,002–0,05 mm 0,002–0,063 mm (gruby 0,02–0,063, średni 0,0063–0,02, drobny 0,002–0,0063)
ił < 0,002 mm ≤ 0,002 mm

Kluczowe różnice:

  • granica piasek/pył: 0,05 mm (PN-86) wobec 0,063 mm (ISO),
  • granica żwir/kamienie: 40 mm wobec 63 mm,
  • podział piasku na drobny/średni/gruby w PN-86 jest robiony według średnicy ziaren dominujących (d50) – piasek drobny d50 ≤ 0,25 mm, średni 0,25–0,5 mm, gruby > 0,5 mm – a w ISO według podfrakcji o granicach 0,2 i 0,63 mm.

A skąd 0,075 mm? To granica z amerykańskiej klasyfikacji USCS (ASTM D2487) i klasyfikacji AASHTO – odpowiada otworowi sita nr 200. W dokumentacjach polskich pojawia się przy normach drogowych opartych na wzorcach amerykańskich i w niektórych programach laboratoryjnych. Ani PN-86, ani ISO 14688 jej nie używają – jeśli widzisz „frakcja < 0,075 mm” w dokumentacji „wg PN-EN ISO 14688”, coś jest nie tak.

Konsekwencja praktyczna: ten sam wynik analizy sitowej daje inne procenty frakcji w obu systemach. Piasek drobny z dużą zawartością ziaren 0,05–0,063 mm w PN-86 ma te ziarna we frakcji piaskowej, w ISO – w pyłowej. Grunt na granicy Pd/Pπ może w ISO stać się siSa, a nawet saSi.

Stany gruntów – inne skale

PN-86/B-02480 PN-EN ISO 14688-2
grunty gruboziarniste I_D: luźny ≤ 0,33; średnio zag. 0,33–0,67; zagęszczony 0,67–0,80; bardzo zag. > 0,80 I_D: very loose 0–15%; loose 15–35%; medium dense 35–65%; dense 65–85%; very dense 85–100%
grunty drobnoziarniste I_L: zwarty, półzwarty (< 0); twardoplastyczny 0–0,25; plastyczny 0,25–0,50; miękkoplastyczny 0,50–1,0; płynny > 1,0 I_C = 1 − I_L: very soft < 0,25; soft 0,25–0,50; firm 0,50–0,75; stiff 0,75–1,00; very stiff > 1,00

Po przeliczeniu I_C = 1 − I_L widać, że:

  • twardoplastyczny (I_L 0–0,25) ≈ stiff (I_C 0,75–1,0),
  • plastyczny (I_L 0,25–0,50) ≈ firm (I_C 0,50–0,75),
  • miękkoplastyczny (I_L 0,50–1,0) obejmuje dwa stany ISO: soft i very soft,
  • półzwarty i zwarty to w ISO jeden stan very stiff.

Granice zagęszczenia nie pokrywają się: grunt o I_D = 0,34 jest w PN-86 średnio zagęszczony, w ISO – loose (choć tuż przy granicy). Grunt o I_D = 0,82 to w PN-86 bardzo zagęszczony, w ISO – dense.

Orientacyjna tabela przejścia symboli

Poniższa tabela pokazuje typowe odpowiedniki stosowane w praktyce. Traktuj ją jako punkt wyjścia, nie jako regułę – właściwy symbol ISO wynika z rzeczywistego uziarnienia i plastyczności konkretnej próbki.

PN-86 Nazwa Typowy odpowiednik ISO 14688 Uwagi
Ż żwir Gr (sagr, saGr) sprawdź udział piasku
Po pospółka saGr / grSa zależnie od przewagi żwiru lub piasku
Żg, Pog żwir / pospółka gliniasta clGr, siGr, clsaGr frakcja drobna wg plastyczności
Pr piasek gruby cSa
Ps piasek średni mSa podział wg innego kryterium (d50 vs podfrakcje)
Pd piasek drobny fSa przy dużej zawartości 0,05–0,063 mm możliwe siSa
Pπ piasek pylasty siSa
Pg piasek gliniasty clSa / siclSa
πp pył piaszczysty saSi
π pył Si
Gp glina piaszczysta saclSi / sasiCl wybór Cl/Si wg plastyczności
G glina clSi / siCl jw.
Gπ glina pylasta clSi jw.
Gpz, Gz, Gπz gliny zwięzłe siCl, saCl zwykle wyższa plastyczność → Cl
Ip, I, Iπ iły Cl (saCl, siCl)
Nm namuł orSi, orCl (grunt organiczny) ISO nie nadaje symbolu nazwom gruntów organicznych
T torf peat – opis słowny (w praktyce bywa oznaczany Or) stopień rozkładu wg ISO 14688-1
nB, nN nasypy Mg (made ground) opis składu obowiązkowy

Gliny (Gp, G, Gπ i zwięzłe) to grupa, w której mechaniczne tłumaczenie zawodzi najczęściej. Polska „glina” nie ma odpowiednika w ISO – to grunt wielofrakcyjny, który zależnie od plastyczności i udziału piasku zostanie nazwany pyłem ilastym piaszczystym, iłem pylastym piaszczystym albo nawet piaskiem ilastym.

Pułapki kart dwujęzycznych

1. Symbol ISO „wyliczony” z symbolu PN

Najczęstszy błąd: w terenie opisano grunt jako Gp, a kolumnę ISO wypełniono z tabeli przejścia, bez badania plastyczności. Taki symbol ISO nie niesie żadnej nowej informacji, a sugeruje, że klasyfikację ISO przeprowadzono. Uczciwiej jest opisać grunt w terenie wg ISO 14688-1 (próby makroskopowe: wałeczkowanie, dylatancja, wytrzymałość na sucho, kleistość) albo wyraźnie oznaczyć symbol jako „przyjęty z odpowiedniości”.

2. Niespójny stan

Stan „tpl” w kolumnie PN i „firm” w kolumnie ISO to sprzeczność (tpl ≈ stiff). Wynika zwykle z tłumaczenia słownego („twardoplastyczny” → „firm”) zamiast przeliczenia przez I_C.

3. Różne granice frakcji w jednym zestawieniu

Wyniki analizy sitowej przeliczone raz do PN-86, a raz do ISO, wymagają dwóch zestawów procentów. Zestawienie, w którym frakcja piaskowa liczona jest od 0,05 mm, a nazwa podana wg ISO, jest niespójne.

4. Dodatki i przewarstwienia

ISO 14688-1 opisuje przewarstwienia słownie (np. „with thin beds of…”), a symbol w formie „Sa/si” jest konwencją stosowaną w praktyce, nie elementem normy. Zapisy w stylu PN-86 („Pd//Gp”) trzeba rozpisać w legendzie.

5. Tłumaczenie opisu na angielski

Przy kartach dla zamawiających zagranicznych opis „Glina piaszczysta, twardoplastyczna, brązowa, z otoczakami” nie przekłada się na „sandy clay, hard plastic”. Poprawny opis wg ISO 14688-1 ma określoną kolejność (stan, barwa, frakcja drugorzędna, frakcja główna, dodatki), np. „stiff brown sandy slightly gravelly CLAY”.

Co robić w nowych dokumentacjach

  1. Klasyfikuj wg PN-EN ISO 14688-1/-2 – tego wymaga zgodność z Eurokodem 7.
  2. Jeśli zamawiający chce symboli PN-86 (np. dla porównania z archiwaliami), podawaj je jako drugą kolumnę i zaznacz w legendzie, że są odpowiednikiem.
  3. Do badań laboratoryjnych przypisuj granice frakcji jednej normy i trzymaj się ich w całym zestawieniu.
  4. Gliny klasyfikuj przez plastyczność (granice Atterberga, wykres Casagrande'a), a nie przez tabelę przejścia.

Jak to wygląda w geocore

W geocore warstwę opisuje się symbolem PN (ze słownikiem symboli, szrafurą i rozwinięciem zapisu typu „Ps+Ż” na opis słowny), a obok można prowadzić symbol ISO. Do symbolu ISO jest kreator wg PN-EN ISO 14688-1: wybierasz frakcję główną, do dwóch frakcji drugorzędnych, przewarstwienia i dodatek, a kreator składa symbol (np. saclSi), opis po polsku i angielsku oraz podpowiada odpowiednik PN do szrafury – jako punkt wyjścia, który można poprawić. Na karcie otworu kolumny „Szrafura i symbol PN-B” i „Symbole ISO/EN” są niezależne, a język karty (PL/EN) wybiera się przy wydruku. W module Krzywa uziarnienia ten sam wynik analizy jest klasyfikowany równolegle wg PN-86/B-02480 (frakcje fk, fż, fp, fπ, fi) i wg PN-EN ISO 14688-2 (z podfrakcjami) – widać więc od razu, jak różne granice frakcji zmieniają nazwę gruntu.

Źródła

  • PN-86/B-02480 Grunty budowlane. Określenia, symbole, podział i opis gruntów.
  • PN-EN ISO 14688-1:2018 Rozpoznanie i badania geotechniczne – Oznaczanie i klasyfikowanie gruntów – Część 1: Oznaczanie i opis.
  • PN-EN ISO 14688-2:2018 Rozpoznanie i badania geotechniczne – Oznaczanie i klasyfikowanie gruntów – Część 2: Zasady klasyfikowania.
  • ASTM D2487 Standard Practice for Classification of Soils for Engineering Purposes (USCS) – granica 0,075 mm.
  • „Klasyfikacje i jakość gruntów wg norm ISO”, Inżynier Budownictwa (inzynierbudownictwa.pl).
  • „Zharmonizowanie klasyfikacji gruntów spoistych według norm PN-EN ISO 14688:2006 i PN-86/B-02480”, Przegląd Geologiczny (geojournals.pgi.gov.pl).