Sondowania dynamiczne DPL, DPM, DPH i DPSH – parametry, N10 i wyznaczanie I_D
Czym różnią się sondy dynamiczne wg PN-EN ISO 22476-2, jak z liczby uderzeń N10 wyznaczyć stopień zagęszczenia, jakie korekty stosować i gdzie kończy się wiarygodność korelacji – także dla I_L gruntów spoistych.
Sondowanie dynamiczne to najtańszy sposób, żeby w ciągu godziny dostać ciągły profil zagęszczenia gruntów niespoistych. Dlatego w polskiej praktyce sonda DPL towarzyszy niemal każdej opinii geotechnicznej, a DPH i DPSH – rozpoznaniom pod drogi i obiekty kubaturowe. Jednocześnie to badanie, którego wyniki najczęściej się nadinterpretuje: z liczby uderzeń wyprowadza się I_D, z I_D kąt tarcia, a z kąta tarcia nośność – i na końcu nikt nie pamięta, że na początku była korelacja o rozrzucie ±0,15.
Rodzaje sond wg PN-EN ISO 22476-2
Norma PN-EN ISO 22476-2 (wprowadzająca ISO 22476-2:2005 ze zmianą A1:2011) wyróżnia cztery rodzaje sond, różniące się energią pojedynczego uderzenia:
| Sonda | Masa młota | Wysokość spadu | Pole podstawy stożka | Wynik | Energia właściwa M·g·h/A (ok.) |
|---|---|---|---|---|---|
| DPL (lekka) | 10 kg | 0,50 m | 10 cm² | N10 | 50 kJ/m² |
| DPM (średnia) | 30 kg | 0,50 m | 15 cm² | N10 | 100 kJ/m² |
| DPH (ciężka) | 50 kg | 0,50 m | 15 cm² | N10 | 165 kJ/m² |
| DPSH-A (superciężka) | 63,5 kg | 0,50 m | 16 cm² | N10 | 195 kJ/m² |
| DPSH-B (superciężka) | 63,5 kg | 0,75 m | 20 cm² | N20 | 235 kJ/m² |
N10 to liczba uderzeń potrzebna do wpędzenia stożka o 10 cm, N20 – o 20 cm. Energię w ostatniej kolumnie policzono z wymienionych parametrów – służy do porównania, nie do przeliczania wyników między sondami.
Dwie uwagi praktyczne:
- W starszych polskich materiałach (m.in. w kontekście PN-B-04452:2002) parametry sondy DPM bywają podawane inaczej niż w ISO – przed użyciem korelacji upewnij się, dla jakiej geometrii stożka została wyprowadzona.
- Norma zaleca zakres liczby uderzeń, w którym wynik jest miarodajny (orientacyjnie N10 od ok. 3 do 50). Poniżej sonda „spada” pod ciężarem żerdzi, powyżej zaczyna mierzyć tarcie żerdzi i sprężystość układu, a nie opór gruntu.
Z liczby uderzeń do oporu: rd i qd
Norma podaje dwie wielkości, które pozwalają porównywać różne sondy:
rd = M · g · h / (A · e) e = Δ / N (wpęd na jedno uderzenie)
qd = M / (M + M′) · rd M′ – masa żerdzi, kowadła i prowadnicy
rd to jednostkowy opór dynamiczny stożka, qd – opór zredukowany o straty energii na bezwładność żerdzi (tzw. wzór holenderski). Te wielkości warto podawać na wykresach obok N10, bo uwzględniają rosnącą masę żerdzi z głębokością.
Wyznaczanie stopnia zagęszczenia I_D
Główne zastosowanie sondowań dynamicznych to stopień zagęszczenia gruntów niespoistych. Korelacje mają najczęściej postać:
I_D = a · log N10 + b
Współczynniki zależą od sondy, rodzaju gruntu i położenia względem zwierciadła wody. W Polsce stosuje się głównie dwa zestawy.
Korelacje krajowe (PN-B-04452:2002 i literatura krajowa)
Najczęściej przytaczane zależności dla piasków:
| Sonda | Zależność |
|---|---|
| DPL | I_D = 0,071 + 0,429 · log N10 |
| DPH | I_D = 0,271 + 0,441 · log N10 |
Korelacje wg PN-EN 1997-2, załącznik G
Załącznik G (informacyjny) Eurokodu 7-2 podaje zależności z niemieckiej praktyki (DIN 4094-3), zróżnicowane ze względu na wskaźnik różnoziarnistości Cu i wodę:
| Sonda | Warunki | Zależność |
|---|---|---|
| DPL | piasek równoziarnisty (Cu ≤ 3), nad wodą | I_D = 0,15 + 0,260 · log N10 |
| DPH | piasek równoziarnisty (Cu ≤ 3), nad wodą | I_D = 0,10 + 0,435 · log N10 |
| DPH | piasek równoziarnisty (Cu ≤ 3), pod wodą | I_D = 0,23 + 0,380 · log N10 |
| DPH | grunt różnoziarnisty (Cu ≥ 6), nad wodą | I_D = −0,14 + 0,550 · log N10 |
Wartości przytaczamy wg treści załącznika G; przed użyciem w projekcie zweryfikuj je z posiadanym egzemplarzem normy. Dla DPM i DPSH załącznik nie podaje zależności – trzeba korzystać z korelacji lokalnych lub przeliczać przez qd z dużą ostrożnością.
Porównanie na przykładzie
Dla N10 = 10 z sondy DPL:
- wg zależności krajowej: I_D = 0,071 + 0,429 · 1 = 0,50 (średnio zagęszczony),
- wg EC7-2 zał. G (Cu ≤ 3, nad wodą): I_D = 0,15 + 0,260 · 1 = 0,41 (też średnio zagęszczony, ale bliżej granicy).
Dla N10 = 25 różnica rośnie: 0,67 wobec 0,51. To nie jest „błąd jednej z metod” – to różne populacje gruntów, na których je wyprowadzono. W dokumentacji zawsze podawaj, której korelacji użyto.
Korekty
Głębokość krytyczna
W strefie przypowierzchniowej opór rośnie z głębokością przy niezmienionym zagęszczeniu, bo rośnie naprężenie pionowe. W praktyce krajowej przyjmuje się głębokość krytyczną (rzędu 0,6 m dla DPL, ok. 1 m dla DPM/DPH, ok. 1,5 m dla DPSH), powyżej której wyników nie interpretuje się wprost albo stosuje się korektę N·t_c/z. Wynik z pierwszych 30–50 cm (często nasyp, gleba, korzenie) lepiej odrzucić niż korygować.
Zwierciadło wody
Pod wodą efektywne naprężenia są mniejsze, a w piaskach drobnych i pylastych dynamiczne wciskanie może generować chwilowe zmiany ciśnienia porowego. Krajowa praktyka (PN-B-04452) przewiduje korektę liczby uderzeń w strefie około zwierciadła (typowo od ok. 1 m nad do ok. 3 m pod zwierciadłem) dla gruntów niespoistych średnio zagęszczonych – mnożnik od ok. 1,5 przy granicy stanu luźnego do 1,0 przy granicy stanu zagęszczonego. EC7-2 rozwiązuje to inaczej: osobną zależnością dla gruntu pod wodą. Nie stosuj obu naraz.
Tarcie żerdzi
Przy głębokich sondowaniach (szczególnie DPL w gruntach spoistych) tarcie na żerdziach zawyża N. ISO 22476-2 przewiduje pomiar momentu obrotu żerdzi – jeśli go nie wykonano, wyniki z większej głębokości w spoistych traktuj jako górne oszacowanie.
A co z I_L gruntów spoistych?
Pytanie o stopień plastyczności z sondowania dynamicznego pada regularnie. Krótka odpowiedź: to najsłabsze ogniwo całej metody.
- Wciskanie dynamiczne w gruncie spoistym odbywa się bez odpływu, z udziałem tarcia na żerdziach, a opór zależy od wrażliwości i prekonsolidacji, nie tylko od konsystencji.
- Korelacje N10–I_L istnieją w literaturze krajowej, ale mają duży rozrzut i są wrażliwe na rodzaj gruntu spoistego (glina zwałowa ≠ ił zastoiskowy ≠ pył lessowy).
- Eurokod 7-2 w załączniku G nie podaje zależności między wynikiem sondowania dynamicznego a I_L.
W praktyce sondowania dynamiczne w gruntach spoistych służą do wykrywania stref słabszych i granic warstw, a stan określa się makroskopowo, laboratoryjnie (granice Atterberga) albo sondą statyczną CPT. Jeśli w dokumentacji podajesz I_L z DPL, oznacz go wyraźnie jako wartość orientacyjną.
Ograniczenia korelacji – podsumowanie
- Korelacje dotyczą piasków. Żwiry i pospółki (kamienie, efekt „uderzenia w ziarno”) zawyżają N; piaski pylaste pod wodą – zaniżają.
- Rozrzut I_D z korelacji jest rzędu ±0,1–0,15. Granica stanów 0,33/0,67 wyznaczona z jednego sondowania to przybliżenie.
- Wartość warstwy liczy się ze średniej po warstwie, nie z pojedynczych pików – po odrzuceniu odcinków nad głębokością krytyczną i ewidentnych „uderzeń w kamień”.
- Kalibracja lokalna – jeśli na terenie są otwory z badaniem uziarnienia lub CPT, porównaj z nimi wyniki DP i w razie potrzeby przyjmij własne współczynniki.
- Sondowanie nie identyfikuje gruntu. Bez otworu obok nie wiadomo, czy N10 = 4 to luźny piasek, czy plastyczna glina.
Jak to wygląda w geocore
W geocore sondowania DP (DPL, DPM, DPH, DPSH) wpisuje się lub importuje jako serie N z głębokością, a program liczy rd i qd oraz I_D z wyborem metody: zależności krajowe (PN-B-04452), PN-EN 1997-2 zał. G (z wariantem zależnym od Cu, nad i pod wodą) albo własna tabela N → I_D organizacji. Korekta na zwierciadło wody jest konfigurowalna (strefa nad i pod zwierciadłem, mnożnik zmienny 1,5 → 1,0 lub stały), podobnie korekta od głębokości krytycznej. I_D interpretowane jest tylko dla gruntów niespoistych i nasypów – w spoistych program celowo go nie liczy. Profil można automatycznie podzielić na warstwy ze średnią, odchyleniem i stanem zagęszczenia, a wykres sondowania umieścić obok profilu na karcie otworu.
Źródła
- PN-EN ISO 22476-2:2005 + A1:2011 Badania geotechniczne – Badania polowe – Część 2: Sondowanie dynamiczne.
- PN-EN 1997-2:2009 Eurokod 7 – Projektowanie geotechniczne – Część 2: Rozpoznanie i badanie podłoża gruntowego, załącznik G.
- PN-B-04452:2002 Geotechnika – Badania polowe.
- DIN 4094-3 Baugrund – Felduntersuchungen – Teil 3: Rammsondierungen (historyczne źródło zależności zał. G).
- Z. Wiłun, Zarys geotechniki, WKŁ (rozdziały o badaniach polowych).