Stateczność skarp: Fellenius, Bishop, Janbu i Morgenstern–Price – co zakładają i kiedy wyniki się rozjeżdżają
Metody paskowe w analizie stateczności zboczy: założenia o siłach międzypaskowych, kiedy różnice między metodami są istotne, jak uwzględnić wodę i jaki współczynnik stateczności jest wymagany – globalnie i w ujęciu Eurokodu 7.
W ocenie stateczności skarp i zboczy wciąż dominują metody równowagi granicznej z podziałem na paski. Są szybkie, przejrzyste i dobrze sprawdzone – pod warunkiem, że wiadomo, co każda z nich zakłada. Dwie metody na tym samym przekroju potrafią dać F = 1,18 i F = 1,32. To nie błąd programu, tylko różnica założeń, która w niektórych sytuacjach jest pomijalna, a w innych – decydująca.
Wspólna podstawa metod paskowych
Wszystkie metody paskowe:
- przyjmują powierzchnię poślizgu (kołową lub dowolną),
- dzielą bryłę osuwiskową na pionowe paski,
- zakładają, że na powierzchni poślizgu w każdym punkcie wytężenie jest takie samo – jeden współczynnik stateczności F dla całej powierzchni:
F = τf / τ = wytrzymałość na ścinanie / naprężenie ścinające potrzebne do równowagi
τf = c′ + (σ − u) · tan φ′
- szukają minimalnego F spośród wielu powierzchni (siatka środków i promieni, optymalizacja kształtu).
Problem jest statycznie niewyznaczalny: na każdy pasek działają siły międzypaskowe (normalne E i styczne X), których nie znamy. Metody różnią się tym, jakie założenia przyjmują o tych siłach i które równania równowagi spełniają.
Fellenius (metoda szwedzka, zwykła metoda pasków)
Założenie: wypadkowa sił międzypaskowych na każdym pasku jest równoległa do jego podstawy – w praktyce siły międzypaskowe się pomija.
Równowaga: spełnione tylko równanie momentów całej bryły względem środka okręgu.
F = Σ [ c′·l + (W·cos α − u·l) · tan φ′ ] / Σ W·sin α
gdzie W – ciężar paska, α – nachylenie podstawy, l – długość podstawy, u – ciśnienie wody na podstawie.
Cechy:
- wzór jawny, liczy się bez iteracji – można sprawdzić ręcznie,
- tylko powierzchnie kołowe,
- zaniża F w porównaniu z metodami ścisłymi; typowo o 5–20%, a przy wysokim ciśnieniu wody w porach i płaskich, głębokich powierzchniach poślizgu różnica może sięgać kilkudziesięciu procent (Whitman i Bailey 1967),
- przy wysokim ciśnieniu wody człon (W·cos α − u·l) może stać się ujemny – co nie ma sensu fizycznego i sygnalizuje słabość metody.
Bishop (metoda uproszczona)
Założenie: siły międzypaskowe są poziome (pomija się siły styczne X).
Równowaga: równanie sił pionowych dla każdego paska + równanie momentów całej bryły.
F = Σ { [ c′·b + (W − u·b) · tan φ′ ] / mα } / Σ W·sin α
mα = cos α · (1 + tan α · tan φ′ / F)
gdzie b – szerokość paska. F występuje po obu stronach, więc liczy się iteracyjnie (zwykle kilka iteracji).
Cechy:
- dla powierzchni kołowych daje wyniki bardzo bliskie metodom ścisłym – różnice zwykle w granicach kilku procent,
- standard inżynierski dla okręgów,
- problem numeryczny przy małym mα: na stromo wznoszącym się odcinku u podnóża (duże ujemne α) przy dużym φ′ mianownik maleje do zera i F staje się nierealistyczne. W praktyce odrzuca się powierzchnie z mα poniżej ok. 0,2 lub zmienia geometrię (np. ogranicza kąt wyjścia).
Janbu (metoda uproszczona)
Założenie: siły międzypaskowe poziome; spełniona równowaga sił (pionowych i poziomych), bez równowagi momentów.
Cechy:
- działa dla dowolnych powierzchni poślizgu – również łamanych, wzdłuż słabej warstwy,
- bez poprawki zaniża F; Janbu zaproponował współczynnik korekcyjny f₀ (zależny od kształtu powierzchni i parametrów gruntu), zwiększający wynik zwykle o kilka–kilkanaście procent.
Morgenstern–Price (i Spencer)
Założenie: stosunek sił stycznych do normalnych między paskami opisuje funkcja X/E = λ · f(x), gdzie f(x) przyjmuje się (stała, półsinus, trapez…), a λ wyznacza się z obliczeń.
Równowaga: spełnione wszystkie równania – sił i momentów.
Cechy:
- metoda „ścisła” (w granicach przyjętej funkcji f(x)), dla dowolnej powierzchni,
- wymaga iteracji po F i λ; może nie znaleźć rozwiązania dla nietypowej geometrii,
- metoda Spencera to szczególny przypadek z f(x) = const (siły międzypaskowe o stałym nachyleniu),
- warto sprawdzić, czy siły międzypaskowe wychodzą fizycznie sensowne (brak rozciągania, linia działania sił wewnątrz bryły).
Porównanie
| Metoda | Siły międzypaskowe | Równowaga | Powierzchnia | Typowo względem metod ścisłych |
|---|---|---|---|---|
| Fellenius | pominięte | momenty (całość) | kołowa | niższe F, często istotnie |
| Bishop uproszczony | poziome | momenty + siły pionowe | kołowa | bardzo zbliżone (kilka %) |
| Janbu uproszczony | poziome | siły | dowolna | niższe bez poprawki f₀ |
| Spencer | stałe nachylenie | pełna | dowolna | ścisła |
| Morgenstern–Price | λ·f(x) | pełna | dowolna | ścisła |
Kiedy różnice są istotne
- Wysokie ciśnienie wody w porach – Fellenius traci najwięcej.
- Płaskie, głębokie powierzchnie poślizgu (duże kąty środkowe łuku) – rośnie znaczenie sił międzypaskowych.
- Duże φ′ – rośnie wpływ członu tan α · tan φ′ w Bishopie i różnica względem Felleniusa.
- Powierzchnie niekołowe (słaba warstwa, kontakt z podłożem skalnym) – metody kołowe nie mają zastosowania; potrzebny Janbu, Spencer lub Morgenstern–Price.
- Analiza bez odpływu (φ = 0, cu) – Fellenius i Bishop dają ten sam wynik (człon z tan φ znika), więc dla krótkoterminowej stateczności wykopów w iłach wybór między nimi nie ma znaczenia.
Dobra praktyka: policz rozstrzygającą powierzchnię co najmniej dwiema metodami. Duża różnica to sygnał, że trzeba przyjrzeć się wodzie, geometrii lub kształtowi powierzchni.
Woda w analizie stateczności
Woda obniża naprężenia efektywne na powierzchni poślizgu, a więc i opór tarcia. Najczęstsze sposoby uwzględnienia:
- Linia piezometryczna (zwierciadło) – ciśnienie u na podstawie paska = γw · (wysokość linii nad podstawą). Najbardziej czytelne, gdy znamy zwierciadło z pomiarów.
- Współczynnik ru (Bishop i Morgenstern 1960) – u = ru · γ · h, gdzie h to wysokość gruntu nad podstawą paska. Wygodne w analizach parametrycznych; typowo ru = 0–0,5.
- Siatka przepływu / analiza filtracji (MES) – przy filtracji ustalonej przez nasyp lub skarpę, przy budowlach hydrotechnicznych.
Sytuacje szczególne:
- szybkie obniżenie zwierciadła (zbiorniki, rzeki po wezbraniu) – woda „wewnątrz” skarpy przy braku podparcia z zewnątrz; często przypadek rozstrzygający,
- szczeliny rozciągania wypełnione wodą w koronie skarpy – dodatkowa siła pozioma,
- skarpy częściowo zanurzone – ciężar wody zewnętrznej działa stabilizująco i musi być uwzględniony,
- wody zawieszone i sączenia w skarpach wykopów w glinach – lokalne zwiększenie u.
Ciśnienie wody to najczęściej najbardziej niepewny element analizy. Warto sprawdzić wrażliwość F na położenie zwierciadła (np. ±1 m).
Jaki współczynnik stateczności jest wymagany
Podejście tradycyjne (globalny F)
W praktyce przed Eurokodem przyjmowano zwykle, przy parametrach charakterystycznych:
| Sytuacja | F wymagany (typowo) |
|---|---|
| skarpy i zbocza stałe | 1,3–1,5 |
| skarpy tymczasowe (wykopy) | 1,1–1,3 |
| budowle hydrotechniczne | wg przepisów dla budowli hydrotechnicznych, zależnie od klasy budowli i układu obciążeń |
Wartości te nadal pojawiają się w wytycznych zarządców i specyfikacjach – sprawdź, czego wymaga konkretny kontrakt.
Eurokod 7
PN-EN 1997-1 (rozdział 11 – stateczność ogólna, rozdział 12 – nasypy) nie operuje globalnym F, tylko współczynnikami częściowymi. W podejściu obliczeniowym 3, wskazywanym w Polsce do analiz stateczności ogólnej, parametry gruntu dzieli się przez współczynniki z zestawu M2:
tan φ′d = tan φ′k / 1,25
c′d = c′k / 1,25
cu,d = cu,k / 1,4
obciążenia zmienne mnoży się przez 1,3 (zestaw A2 dla oddziaływań geotechnicznych), a warunek stateczności to F ≥ 1,0 przy wartościach obliczeniowych. Odpowiada to w przybliżeniu globalnemu współczynnikowi rzędu 1,25 dla parametrów efektywnych i 1,4 dla analizy bez odpływu – czyli mniej więcej temu, co od dawna przyjmowano w praktyce. Przed zastosowaniem sprawdź treść załącznika krajowego (PN-EN 1997-1:2008/Ap2:2010), bo literatura krajowa różnie interpretuje przypisanie podejść obliczeniowych do sprawdzeń stateczności.
Lista kontrolna analizy
- Przekrój w skali 1:1 (nie z przewyższeniem!) i z aktualną geometrią terenu.
- Parametry warstw z uzasadnieniem (wartości charakterystyczne, drenowane/bez odpływu).
- Warunki wodne: linia piezometryczna lub ru, sytuacje szczególne (szybkie obniżenie, szczeliny).
- Obciążenia na koronie (ruch, składowanie, maszyny budowlane).
- Przeszukanie wystarczająco dużej siatki powierzchni – minimum nie może leżeć na brzegu siatki.
- Porównanie co najmniej dwóch metod dla powierzchni rozstrzygającej.
- Analiza wrażliwości na wodę i parametry.
- Wyniki: F, powierzchnia krytyczna na rysunku, tabela pasków.
Jak to wygląda w geocore
Moduł Stateczność skarp w geocore liczy jednocześnie trzema metodami: Felleniusa, Bishopa (uproszczoną) i Morgensterna–Price'a, i wskazuje wynik rozstrzygający. Powierzchnie kołowe wyszukuje się na siatce środków i promieni (z wykresem F w funkcji promienia i granicami Xmin/Xmax wyjścia powierzchni), można też zadać okrąg przez trzy punkty lub powierzchnię łamaną. Wodę uwzględnia się współczynnikiem ru albo linią zwierciadła, są obciążenia naziomu i gwoździe gruntowe. Program sygnalizuje m.in. niestabilne mianowniki Bishopa (mα < 0,2) i brak rozwiązania λ w Morgensternie–Price'ie, a karta wyników zawiera rysunek powierzchni i tabelę pasków. Metody Janbu program nie oferuje.
Źródła
- W. Fellenius, „Erdstatische Berechnungen mit Reibung und Kohäsion”, Ernst & Sohn, Berlin, 1927 (oraz prace Szwedzkiej Komisji Geotechnicznej, 1922).
- A.W. Bishop, „The use of the slip circle in the stability analysis of slopes”, Géotechnique 5(1), 1955.
- A.W. Bishop, N.R. Morgenstern, „Stability coefficients for earth slopes”, Géotechnique 10(4), 1960.
- N. Janbu, „Application of composite slip surfaces for stability analysis”, European Conference on Stability of Earth Slopes, Sztokholm, 1954; N. Janbu, „Slope stability computations”, w: Embankment-Dam Engineering, Wiley, 1973.
- N.R. Morgenstern, V.E. Price, „The analysis of the stability of general slip surfaces”, Géotechnique 15(1), 1965.
- E. Spencer, „A method of analysis of the stability of embankments assuming parallel inter-slice forces”, Géotechnique 17(1), 1967.
- R.V. Whitman, W.A. Bailey, „Use of computers for slope stability analysis”, Journal of the Soil Mechanics and Foundations Division ASCE 93(SM4), 1967.
- J.M. Duncan, S.G. Wright, T.L. Brandon, Soil Strength and Slope Stability, 2nd ed., Wiley, 2014.
- PN-EN 1997-1:2008 Eurokod 7 – Część 1, rozdziały 11 i 12, załącznik A; PN-EN 1997-1:2008/Ap2:2010.