Dokumentacja › Laboratorium

18. Granice Atterberga

Granica płynności metodą stożka lub Casagrande'a (regresja), granica plastyczności z wałeczkowania, wskaźnik plastyczności, stopień plastyczności, wskaźnik konsystencji i stan gruntu wg PN-B-02480; karta badania i zestawienie xlsx.

W aplikacji: Laboratorium → Granice Atterberga

Wstęp

Moduł „Granice Atterberga” (badanie konsystencji) wyznacza:

Wielkość Symbol Jednostka Jak
Granica płynności wL % Regresja punktów penetrometru stożkowego (80 g/30°) przy zanurzeniu 20 mm albo aparatu Casagrande'a przy 25 uderzeniach
Granica plastyczności wP % Średnia z oznaczeń wałeczkowania (min. 2)
Wskaźnik plastyczności Ip % wL − wP
Stopień plastyczności IL – (wn − wP)/Ip
Wskaźnik konsystencji IC – (wL − wn)/Ip
Stan gruntu – – Wg IL (PN-B-02480), dla IL ≤ 0 z użyciem wS

Normy domyślne: PN-EN ISO 17892-12 (stożek) i PN-B-04481 (Casagrande); pole „Norma” jest tekstowe – można wpisać inną.

Skąd dane: próbka z rejestru próbek; wilgotność naturalna wn – automatycznie z próbki (np. z badań podstawowych) albo wpisana ręcznie. Dokąd trafiają wyniki: wL zawsze (gdy wyznaczona), a wP, Ip, IL, IC – gdy wP jest przyjęte; dla gruntu nieplastycznego – wL i Ip = 0. Wyniki są widoczne w próbce, na karcie otworu, przekroju, w statystyce i zestawieniu badań próbek (kolumny Ip, wP, wL, IL, „Stan gruntu wg IL”).

Układ ekranu

Moduł „Granice Atterberga”

  1. „Dodaj” – nowe badanie „Nowe badanie”: metoda stożka, obliczenie h(w), norma PN-EN ISO 17892-12, 4 puste punkty wL, 2 puste oznaczenia wP, wn z próbki.
  2. Lista badań – podpis „wL=… · wP=… · IL=…” (gdy wyznaczone), inaczej „Penetrometr” / „Casagrande”.
  3. „Podgląd PDF” – karta (nieaktywny, dopóki nie ma wL).
  4. „Generuj karty…” – karty wielu badań.
  5. „Nagłówek sprawozdania” – wspólne ustawienia kart laboratoryjnych (opis w rozdziale Badania podstawowe).
  6. „Zestawienie xlsx”.
  7. Wykres granicy płynności – punkty pomiarowe, prosta regresji (niebieska), punkt wL (czerwony okrąg z opisem), oś X: „Zanurzenie [mm]” albo „Liczba uderzeń N (skala log)” z dopiskiem „· cel 20/25”, oś Y: „Wilgotność [%]”, pod wykresem równanie i R².
  8. Wyniki – wL, wP (lub „NP”), Ip, IL, IC, Stan.
  9. Status eksportu – „Wynik trafia do próbki {nazwa} (wL, wP, Ip, IL, IC)” albo „Wynik nie trafi do próbki (nie wybrano próbki / nie znaleziono próbki w rejestrze / brak wyników)”; dodatkowo „Wyniki wP, Ip, IL, IC nie trafią do próbki (rozrzut)”, gdy rozrzut wP nie został przyjęty.

Wprowadzanie danych

Badanie i granica płynności

Sekcje „Badanie” i „Granica płynności” (stożek)

  1. „Próbka” – z rejestru; zmiana próbki zmienia nazwę domyślną „{próbka} · Atterberg”.
  2. „Metoda wL” – „Penetrometr stożkowy (80 g/30°)” albo „Casagrande”.
  3. „Obliczenie wL” – postać regresji.
  4. „Norma” – tekst.
  5. „Data”.
  6. Tabela punktów – „Zanurzenie [mm]” (stożek) albo „Liczba uderzeń” (Casagrande), „Naczynko puste [g]”, „Z gruntem wilgotnym [g]”, „Z gruntem suchym [g]”, „Wilgotność [%] (opcjonalnie)”.
  7. Wynik – „wL = 47.7 % (R² = 0.998, n = 4)”; bez wyniku „wL = — (min. 3 punkty)”. Pod spodem ostrzeżenia (zakres, ekstrapolacja, dopasowanie).
  8. Informacja o rekordzie sprzed zmiany obliczenia – „Rekord sprzed zmiany obliczenia wL (FIX-7): regresja w(h), wL = …. Nowe badania liczą h(w) jak GeoLab: wL = ….”.
  9. „Przelicz wg h(w)” – ustawia obliczenie h(w) w tym badaniu.

Uwaga. Przy szerokości okna ok. 1440 px pola sekcji „Badanie” (pięć w jednym wierszu) nachodzą na siebie – długie nazwy metody i obliczenia nie mieszczą się w polach. Wartości można odczytać po rozwinięciu listy.

Lista „Obliczenie wL” (stożek)

Pole Jednostka Opis Uwagi
Próbka – Próbka z rejestru
Metoda wL – Stożek / Casagrande Zmiana metody czyści punkty wL (4 puste wiersze). Norma zmienia się na domyślną nowej metody, chyba że wpisano własną.
Obliczenie wL – Stożek: „h(w) – zanurzenie od wilgotności (jak GeoLab)” (domyślne dla nowych badań), „w(h) – wilgotność od zanurzenia (geocore przed FIX-7)”. Casagrande: „w(log N) – PN-EN ISO 17892-12” (domyślne), „N(w), skala liniowa – jak GeoLab (PN-B-04481 p. 5.6.2)” Rekord stożkowy bez zapisanego obliczenia liczy w(h) (zgodność ze starszymi wynikami).
Norma – Tekst dowolny Domyślnie PN-EN ISO 17892-12 / PN-B-04481
Data – Data badania
Zanurzenie [mm] mm Zanurzenie stożka Zalecany zakres 15–25 mm
Liczba uderzeń – N dla Casagrande'a Zalecany zakres 15–35
Naczynko puste / Z gruntem wilgotnym / Z gruntem suchym g Masy do wilgotności
Wilgotność [%] (opcjonalnie) % Wilgotność wpisana wprost Gdy wpisana (> 0), ma pierwszeństwo przed masami

Tabela punktów to arkusz: wklejanie z Excela (Ctrl+V), Enter/F2 – edycja, strzałki – nawigacja, „+” – nowy wiersz, kosz – usunięcie wiersza, „Wyczyść” – wszystkie wiersze.

Granica plastyczności i stan gruntu

Sekcje „Granica plastyczności” i „Stan gruntu”

  1. „Nie da się uformować wałeczka” – grunt nieplastyczny: tabela wP znika, wP = „NP”, Ip = 0, IL, IC i stan nie są wyznaczane.
  2. „Naczynko puste [g]” (i kolejne kolumny mas) – oznaczenie wP.
  3. „Wilgotność [%] (opcjonalnie)” – wilgotność wpisana wprost.
  4. „Dodaj powtórzenie” – maks. 4 oznaczenia.
  5. Linia kontroli – „n = … · średnia … % · min–max … · rozrzut …%” (zielona – w kryterium 5 %, pomarańczowa – przekroczone, wtedy też komunikat i przełącznik „Przyjmij wynik mimo rozrzutu”).
  6. „Wilgotność naturalna z” – „Próbka” albo „Wpis ręczny” (wtedy pole „wn [%]”).
  7. Wn z próbki – „wn = 30.0 % z próbki” albo „nie wybrano próbki”, „nie znaleziono próbki”, „próbka nie ma wn”, „wczytywanie próbki…”. Wartość jest zapisywana w badaniu jako migawka i aktualizowana, gdy wn próbki się zmieni (wyniki tego badania nie są brane pod uwagę).
  8. „wS [%] (opcjonalnie)” – granica skurczalności, potrzebna do rozróżnienia stanu zwartego i półzwartego.
  9. Ip [%], IL, IC – wyniki.
  10. „Stan (PN-B-02480)” – nazwa stanu; „zwarty lub półzwarty (brak wS)” wyróżniony kolorem.
Pole Jednostka Opis Uwagi
Nie da się uformować wałeczka – Grunt nieplastyczny Do próbki trafia wL i Ip = 0
Oznaczenia wP g / % Masy albo wilgotność wP liczone przy n ≥ 2
Przyjmij wynik mimo rozrzutu – Zgoda na rozrzut > 5 % Bez niej wP, Ip, IL, IC nie trafiają do próbki (na ekranie są pokazane)
Wilgotność naturalna z – Próbka / Wpis ręczny Domyślnie „Próbka”
wn [%] % Wilgotność naturalna (wpis ręczny)
wS [%] (opcjonalnie) % Granica skurczalności

Osoby, Sprawozdanie, Niepewność pomiaru, Uwagi

Sekcje jak w badaniach podstawowych. Metoda badania i typ aparatury nie mają wartości domyślnych (pola puste, podpowiedź „—”).

Sekcje „Sprawozdanie” i „Niepewność pomiaru”

  1. „U wL [%]”.
  2. „U wP [%]”.
  3. „U Ip [%]” – niepewność rozszerzona (k = 2) drukowana jako „wynik ± U” w wariancie z niepewnością. Dla gruntu nieplastycznego U wP i U Ip nie są drukowane.

Przykład: Casagrande, grunt nieplastyczny

Badanie „P-1/2.0 · Atterberg” – Casagrande, w(log N), grunt nieplastyczny

  1. „Metoda wL” = „Casagrande” – pierwsza kolumna tabeli to „Liczba uderzeń”.
  2. „Obliczenie wL” = „w(log N) – PN-EN ISO 17892-12”.
  3. Wynik – wL = 48.7 % (R² = 1.000, n = 4); tu wilgotności wpisano wprost w kolumnie „Wilgotność [%]”.
  4. „Nie da się uformować wałeczka” włączone.
  5. Wykres – oś N w skali logarytmicznej, równanie „w = −10.1·ln N + 81.2”.
  6. Status – „Wynik trafia do próbki P-1/2.0 (wL, Ip)”.

Generowanie kart i wyników

Podgląd PDF, numer załącznika, język, skala szarości, wydruk eko i eksport PDF / DXF / SVG / PNG – jak w badaniach podstawowych. Plik: granice_atterberga_{nazwa}.pdf.

„Zestawienie xlsx” – plik zestawienie_granic_atterberga_{zlecenie}.xlsx, arkusz „Granice Atterberga”, wiersz = badanie. Kolumny: Badanie, Próbka, Otwór, Od [m], Do [m], Metoda wL („Penetrometr stożkowy” / „Casagrande”), wL [%], (U wL), wP [%], (U wP), Ip [%], (U Ip), wn [%], IL, IC (3 miejsca po przecinku), Stan („nieplastyczny” dla NP), R² (wL), Data, Data zakończenia, Norma, Wykonał, Nadzorujący, Odpowiedzialny, Sprawdził, Autoryzował. Kolumny U – tylko w wariancie z niepewnością.

Dane na karcie

Karta badania granic Atterberga

Element Zawartość Warunek
Nagłówek i „Dane próbki” Jak w badaniach podstawowych zawsze
„Granica płynności (penetrometr stożkowy / Casagrande)” Tabela: Nr, Zanurzenie [mm] lub Liczba uderzeń, Wilgotność w [%]; obok wykres z punktami, prostą, punktem wL i równaniem zawsze
„Granica plastyczności” Tabela: Nr, Wilgotność w [%] albo „Grunt nieplastyczny (nie da się uformować wałeczka)” zawsze
„Wyniki” wL (± U), R², wP (± U), Ip (± U), wn, IL, IC, „Stan gruntu (PN-B-02480)” zawsze
Objaśnienie ± U wariant z niepewnością
Stopka i podpisy jak w badaniach podstawowych

Karta mieści się na jednej stronie. Na dwie strony (strona 1: dane i tabele, strona 2: wyniki i stopka) dzieli się, gdy: nagłówek jest w trybie „Wg CPK”, stopka ma dodatki (uwagi wykonawców, klauzula, znacznik końca), w trybie „Wg GDDKiA” laboratorium ma dane kontaktowe w nagłówku, albo drukowane jest objaśnienie ± U.

Interpretacja i obliczenia

Wilgotność punktu

w=m2−m3m3−m1⋅100%w = \frac{m_2 - m_3}{m_3 - m_1}\cdot 100\%

(m₁ – naczynko puste, m₂ – z gruntem wilgotnym, m₃ – z gruntem suchym), o ile nie wpisano wilgotności wprost.

Granica płynności – penetrometr stożkowy

Obliczenie h(w) (domyślne; jak GeoLab): regresja liniowa zanurzenia od wilgotności, odwrócona przy h = 20 mm:

h=a w+b⇒wL=20−bah = a\,w + b \quad\Rightarrow\quad w_L = \frac{20 - b}{a}

Obliczenie w(h) (rekordy sprzed zmiany): regresja wilgotności od zanurzenia:

w=a h+b⇒wL=20 a+bw = a\,h + b \quad\Rightarrow\quad w_L = 20\,a + b

Przykład (demo „P-1/3.5-4.0 · Atterberg”): punkty (16,2; 43,0), (18,4; 45,9), (21,9; 50,2), (24,1; 52,4) → w = 1,196·h + 23,77, R² = 0,998, wL = 47,7 %.

Granica płynności – aparat Casagrande'a

Obliczenie w(log N) (domyślne; PN-EN ISO 17892-12):

w=a ln⁡N+b⇒wL=a ln⁡25+bw = a\,\ln N + b \quad\Rightarrow\quad w_L = a\,\ln 25 + b

Obliczenie N(w) (jak GeoLab wg PN-B-04481 p. 5.6.2, skala liniowa N):

N=a w+b⇒wL=25−baN = a\,w + b \quad\Rightarrow\quad w_L = \frac{25 - b}{a}

Przykład (demo „P-1/2.0”): w = −10,1·ln N + 81,2 → wL = 48,7 %.

Współczynnik determinacji liczony jest w układzie dopasowania:

R2=1−∑(yi−y^i)2∑(yi−yˉ)2R^2 = 1 - \frac{\sum (y_i - \hat y_i)^2}{\sum (y_i - \bar y)^2}

wL jest wyznaczana z co najmniej 3 punktów (zalecane 4); wynik ≤ 0 jest odrzucany.

Granica plastyczności

wP=1n∑i=1nwi,n≥2,rozrzut=wmax⁡−wmin⁡wP⋅100%≤5%w_P = \frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n} w_i, \qquad n \ge 2, \qquad \text{rozrzut} = \frac{w_{\max} - w_{\min}}{w_P}\cdot 100\% \le 5\%

Przekroczenie 5 % przy n < 4 – wykonaj oznaczenia 3–4; przy n = 4 – sprawdź pomiary.

Wskaźniki

Ip=wL−wP(Ip=0 dla gruntu nieplastycznego; wP>wL⇒błąd)I_p = w_L - w_P \qquad (I_p = 0 \text{ dla gruntu nieplastycznego; } w_P > w_L \Rightarrow \text{błąd}) IL=wn−wPIp,IC=wL−wnIp=1−IL(tylko dla Ip>1)I_L = \frac{w_n - w_P}{I_p}, \qquad I_C = \frac{w_L - w_n}{I_p} = 1 - I_L \qquad (\text{tylko dla } I_p > 1)

Przykład: wn = 30,0 %, wP = 21,5 %, Ip = 26,2 % → IL = 0,32, IC = 0,68 – stan plastyczny.

Stan gruntu spoistego wg PN-B-02480

Warunek Stan Symbol
IL > 1,00 płynny pł
0,50 < IL ≤ 1,00 miękkoplastyczny mpl
0,25 < IL ≤ 0,50 plastyczny pl
0 < IL ≤ 0,25 twardoplastyczny tpl
IL ≤ 0 i wn > wS półzwarty pzw
IL ≤ 0 i wn ≤ wS zwarty zw
IL ≤ 0, brak wS „zwarty lub półzwarty (brak wS)” (w zestawieniu: „zw lub pzw”)

Stan nie jest wyznaczany dla Ip ≤ 1 ani dla gruntu nieplastycznego.

Typowe problemy

Komunikat Poziom Co zrobić
„Nie wybrano próbki” błąd Wybierz próbkę.
„Nie znaleziono próbki w rejestrze” ostrzeżenie Wybierz próbkę ponownie.
„Brak wyniku granicy płynności (min. 3 punkty)” błąd Wpisz co najmniej 3 punkty wL.
„Brak wyników pomiarów – nie można wygenerować karty” błąd Karta wymaga wL.
„Za mało punktów (n = N, zalecane min. 4)” ostrzeżenie Dodaj punkt.
„Zanurzenie poza zakresem 15–25 mm” / „Liczba uderzeń poza zakresem 15–35” ostrzeżenie Powtórz punkt w zalecanym zakresie.
„wL z ekstrapolacji – 20 mm poza zakresem pomiarów” / „… 25 uderzeń poza zakresem pomiarów” ostrzeżenie Dodaj punkty po obu stronach wartości docelowej.
„Słabe dopasowanie regresji (R² = … < 0.95)” ostrzeżenie Sprawdź punkty odstające.
„Wilgotność powinna rosnąć ze zanurzeniem” ostrzeżenie Sprawdź pomiary (nachylenie ≤ 0).
„Wilgotność powinna maleć z liczbą uderzeń” ostrzeżenie Sprawdź pomiary.
„Za mało oznaczeń wP (min. 2)” ostrzeżenie Dodaj oznaczenie.
„Rozrzut przekracza 5% – wykonaj powtórzenia 3–4” ostrzeżenie Kolejne oznaczenia albo „Przyjmij wynik mimo rozrzutu”.
„Rozrzut przekracza 5% mimo 4 powtórzeń – sprawdź pomiary” ostrzeżenie
„wP jest większa od wL” błąd Sprawdź pomiary – Ip nie jest wyznaczane.
„Ip ≤ 1 – nie wyznacza się IL, IC ani stanu” ostrzeżenie Grunt praktycznie niespoisty – rozważ „Nie da się uformować wałeczka”.
„Brak wilgotności naturalnej – nie policzono IL i IC” ostrzeżenie Wykonaj badanie wn dla próbki albo wybierz „Wpis ręczny”.