18. Granice Atterberga
Granica płynności metodą stożka lub Casagrande'a (regresja), granica plastyczności z wałeczkowania, wskaźnik plastyczności, stopień plastyczności, wskaźnik konsystencji i stan gruntu wg PN-B-02480; karta badania i zestawienie xlsx.
W aplikacji: Laboratorium → Granice Atterberga
Wstęp
Moduł „Granice Atterberga” (badanie konsystencji) wyznacza:
| Wielkość | Symbol | Jednostka | Jak |
|---|---|---|---|
| Granica płynności | wL | % | Regresja punktów penetrometru stożkowego (80 g/30°) przy zanurzeniu 20 mm albo aparatu Casagrande'a przy 25 uderzeniach |
| Granica plastyczności | wP | % | Średnia z oznaczeń wałeczkowania (min. 2) |
| Wskaźnik plastyczności | Ip | % | wL − wP |
| Stopień plastyczności | IL | – | (wn − wP)/Ip |
| Wskaźnik konsystencji | IC | – | (wL − wn)/Ip |
| Stan gruntu | – | – | Wg IL (PN-B-02480), dla IL ≤ 0 z użyciem wS |
Normy domyślne: PN-EN ISO 17892-12 (stożek) i PN-B-04481 (Casagrande); pole „Norma” jest tekstowe – można wpisać inną.
Skąd dane: próbka z rejestru próbek; wilgotność naturalna wn – automatycznie z próbki (np. z badań podstawowych) albo wpisana ręcznie. Dokąd trafiają wyniki: wL zawsze (gdy wyznaczona), a wP, Ip, IL, IC – gdy wP jest przyjęte; dla gruntu nieplastycznego – wL i Ip = 0. Wyniki są widoczne w próbce, na karcie otworu, przekroju, w statystyce i zestawieniu badań próbek (kolumny Ip, wP, wL, IL, „Stan gruntu wg IL”).
Układ ekranu

- „Dodaj” – nowe badanie „Nowe badanie”: metoda stożka, obliczenie h(w), norma PN-EN ISO 17892-12, 4 puste punkty wL, 2 puste oznaczenia wP, wn z próbki.
- Lista badań – podpis „wL=… · wP=… · IL=…” (gdy wyznaczone), inaczej „Penetrometr” / „Casagrande”.
- „Podgląd PDF” – karta (nieaktywny, dopóki nie ma wL).
- „Generuj karty…” – karty wielu badań.
- „Nagłówek sprawozdania” – wspólne ustawienia kart laboratoryjnych (opis w rozdziale Badania podstawowe).
- „Zestawienie xlsx”.
- Wykres granicy płynności – punkty pomiarowe, prosta regresji (niebieska), punkt wL (czerwony okrąg z opisem), oś X: „Zanurzenie [mm]” albo „Liczba uderzeń N (skala log)” z dopiskiem „· cel 20/25”, oś Y: „Wilgotność [%]”, pod wykresem równanie i R².
- Wyniki – wL, wP (lub „NP”), Ip, IL, IC, Stan.
- Status eksportu – „Wynik trafia do próbki {nazwa} (wL, wP, Ip, IL, IC)” albo „Wynik nie trafi do próbki (nie wybrano próbki / nie znaleziono próbki w rejestrze / brak wyników)”; dodatkowo „Wyniki wP, Ip, IL, IC nie trafią do próbki (rozrzut)”, gdy rozrzut wP nie został przyjęty.
Wprowadzanie danych
Badanie i granica płynności

- „Próbka” – z rejestru; zmiana próbki zmienia nazwę domyślną „{próbka} · Atterberg”.
- „Metoda wL” – „Penetrometr stożkowy (80 g/30°)” albo „Casagrande”.
- „Obliczenie wL” – postać regresji.
- „Norma” – tekst.
- „Data”.
- Tabela punktów – „Zanurzenie [mm]” (stożek) albo „Liczba uderzeń” (Casagrande), „Naczynko puste [g]”, „Z gruntem wilgotnym [g]”, „Z gruntem suchym [g]”, „Wilgotność [%] (opcjonalnie)”.
- Wynik – „wL = 47.7 % (R² = 0.998, n = 4)”; bez wyniku „wL = — (min. 3 punkty)”. Pod spodem ostrzeżenia (zakres, ekstrapolacja, dopasowanie).
- Informacja o rekordzie sprzed zmiany obliczenia – „Rekord sprzed zmiany obliczenia wL (FIX-7): regresja w(h), wL = …. Nowe badania liczą h(w) jak GeoLab: wL = ….”.
- „Przelicz wg h(w)” – ustawia obliczenie h(w) w tym badaniu.
Uwaga. Przy szerokości okna ok. 1440 px pola sekcji „Badanie” (pięć w jednym wierszu) nachodzą na siebie – długie nazwy metody i obliczenia nie mieszczą się w polach. Wartości można odczytać po rozwinięciu listy.

| Pole | Jednostka | Opis | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Próbka | – | Próbka z rejestru | |
| Metoda wL | – | Stożek / Casagrande | Zmiana metody czyści punkty wL (4 puste wiersze). Norma zmienia się na domyślną nowej metody, chyba że wpisano własną. |
| Obliczenie wL | – | Stożek: „h(w) – zanurzenie od wilgotności (jak GeoLab)” (domyślne dla nowych badań), „w(h) – wilgotność od zanurzenia (geocore przed FIX-7)”. Casagrande: „w(log N) – PN-EN ISO 17892-12” (domyślne), „N(w), skala liniowa – jak GeoLab (PN-B-04481 p. 5.6.2)” | Rekord stożkowy bez zapisanego obliczenia liczy w(h) (zgodność ze starszymi wynikami). |
| Norma | – | Tekst dowolny | Domyślnie PN-EN ISO 17892-12 / PN-B-04481 |
| Data | – | Data badania | |
| Zanurzenie [mm] | mm | Zanurzenie stożka | Zalecany zakres 15–25 mm |
| Liczba uderzeń | – | N dla Casagrande'a | Zalecany zakres 15–35 |
| Naczynko puste / Z gruntem wilgotnym / Z gruntem suchym | g | Masy do wilgotności | |
| Wilgotność [%] (opcjonalnie) | % | Wilgotność wpisana wprost | Gdy wpisana (> 0), ma pierwszeństwo przed masami |
Tabela punktów to arkusz: wklejanie z Excela (Ctrl+V), Enter/F2 – edycja, strzałki – nawigacja, „+” – nowy wiersz, kosz – usunięcie wiersza, „Wyczyść” – wszystkie wiersze.
Granica plastyczności i stan gruntu

- „Nie da się uformować wałeczka” – grunt nieplastyczny: tabela wP znika, wP = „NP”, Ip = 0, IL, IC i stan nie są wyznaczane.
- „Naczynko puste [g]” (i kolejne kolumny mas) – oznaczenie wP.
- „Wilgotność [%] (opcjonalnie)” – wilgotność wpisana wprost.
- „Dodaj powtórzenie” – maks. 4 oznaczenia.
- Linia kontroli – „n = … · średnia … % · min–max … · rozrzut …%” (zielona – w kryterium 5 %, pomarańczowa – przekroczone, wtedy też komunikat i przełącznik „Przyjmij wynik mimo rozrzutu”).
- „Wilgotność naturalna z” – „Próbka” albo „Wpis ręczny” (wtedy pole „wn [%]”).
- Wn z próbki – „wn = 30.0 % z próbki” albo „nie wybrano próbki”, „nie znaleziono próbki”, „próbka nie ma wn”, „wczytywanie próbki…”. Wartość jest zapisywana w badaniu jako migawka i aktualizowana, gdy wn próbki się zmieni (wyniki tego badania nie są brane pod uwagę).
- „wS [%] (opcjonalnie)” – granica skurczalności, potrzebna do rozróżnienia stanu zwartego i półzwartego.
- Ip [%], IL, IC – wyniki.
- „Stan (PN-B-02480)” – nazwa stanu; „zwarty lub półzwarty (brak wS)” wyróżniony kolorem.
| Pole | Jednostka | Opis | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Nie da się uformować wałeczka | – | Grunt nieplastyczny | Do próbki trafia wL i Ip = 0 |
| Oznaczenia wP | g / % | Masy albo wilgotność | wP liczone przy n ≥ 2 |
| Przyjmij wynik mimo rozrzutu | – | Zgoda na rozrzut > 5 % | Bez niej wP, Ip, IL, IC nie trafiają do próbki (na ekranie są pokazane) |
| Wilgotność naturalna z | – | Próbka / Wpis ręczny | Domyślnie „Próbka” |
| wn [%] | % | Wilgotność naturalna (wpis ręczny) | |
| wS [%] (opcjonalnie) | % | Granica skurczalności |
Osoby, Sprawozdanie, Niepewność pomiaru, Uwagi
Sekcje jak w badaniach podstawowych. Metoda badania i typ aparatury nie mają wartości domyślnych (pola puste, podpowiedź „—”).

- „U wL [%]”.
- „U wP [%]”.
- „U Ip [%]” – niepewność rozszerzona (k = 2) drukowana jako „wynik ± U” w wariancie z niepewnością. Dla gruntu nieplastycznego U wP i U Ip nie są drukowane.
Przykład: Casagrande, grunt nieplastyczny

- „Metoda wL” = „Casagrande” – pierwsza kolumna tabeli to „Liczba uderzeń”.
- „Obliczenie wL” = „w(log N) – PN-EN ISO 17892-12”.
- Wynik – wL = 48.7 % (R² = 1.000, n = 4); tu wilgotności wpisano wprost w kolumnie „Wilgotność [%]”.
- „Nie da się uformować wałeczka” włączone.
- Wykres – oś N w skali logarytmicznej, równanie „w = −10.1·ln N + 81.2”.
- Status – „Wynik trafia do próbki P-1/2.0 (wL, Ip)”.
Generowanie kart i wyników
Podgląd PDF, numer załącznika, język, skala szarości, wydruk eko i eksport PDF / DXF / SVG / PNG – jak w badaniach podstawowych. Plik: granice_atterberga_{nazwa}.pdf.
„Zestawienie xlsx” – plik zestawienie_granic_atterberga_{zlecenie}.xlsx, arkusz „Granice Atterberga”, wiersz = badanie. Kolumny: Badanie, Próbka, Otwór, Od [m], Do [m], Metoda wL („Penetrometr stożkowy” / „Casagrande”), wL [%], (U wL), wP [%], (U wP), Ip [%], (U Ip), wn [%], IL, IC (3 miejsca po przecinku), Stan („nieplastyczny” dla NP), R² (wL), Data, Data zakończenia, Norma, Wykonał, Nadzorujący, Odpowiedzialny, Sprawdził, Autoryzował. Kolumny U – tylko w wariancie z niepewnością.
Dane na karcie

| Element | Zawartość | Warunek |
|---|---|---|
| Nagłówek i „Dane próbki” | Jak w badaniach podstawowych | zawsze |
| „Granica płynności (penetrometr stożkowy / Casagrande)” | Tabela: Nr, Zanurzenie [mm] lub Liczba uderzeń, Wilgotność w [%]; obok wykres z punktami, prostą, punktem wL i równaniem | zawsze |
| „Granica plastyczności” | Tabela: Nr, Wilgotność w [%] albo „Grunt nieplastyczny (nie da się uformować wałeczka)” | zawsze |
| „Wyniki” | wL (± U), R², wP (± U), Ip (± U), wn, IL, IC, „Stan gruntu (PN-B-02480)” | zawsze |
| Objaśnienie ± U | wariant z niepewnością | |
| Stopka i podpisy | jak w badaniach podstawowych |
Karta mieści się na jednej stronie. Na dwie strony (strona 1: dane i tabele, strona 2: wyniki i stopka) dzieli się, gdy: nagłówek jest w trybie „Wg CPK”, stopka ma dodatki (uwagi wykonawców, klauzula, znacznik końca), w trybie „Wg GDDKiA” laboratorium ma dane kontaktowe w nagłówku, albo drukowane jest objaśnienie ± U.
Interpretacja i obliczenia
Wilgotność punktu
(m₁ – naczynko puste, m₂ – z gruntem wilgotnym, m₃ – z gruntem suchym), o ile nie wpisano wilgotności wprost.
Granica płynności – penetrometr stożkowy
Obliczenie h(w) (domyślne; jak GeoLab): regresja liniowa zanurzenia od wilgotności, odwrócona przy h = 20 mm:
Obliczenie w(h) (rekordy sprzed zmiany): regresja wilgotności od zanurzenia:
Przykład (demo „P-1/3.5-4.0 · Atterberg”): punkty (16,2; 43,0), (18,4; 45,9), (21,9; 50,2), (24,1; 52,4) → w = 1,196·h + 23,77, R² = 0,998, wL = 47,7 %.
Granica płynności – aparat Casagrande'a
Obliczenie w(log N) (domyślne; PN-EN ISO 17892-12):
Obliczenie N(w) (jak GeoLab wg PN-B-04481 p. 5.6.2, skala liniowa N):
Przykład (demo „P-1/2.0”): w = −10,1·ln N + 81,2 → wL = 48,7 %.
Współczynnik determinacji liczony jest w układzie dopasowania:
wL jest wyznaczana z co najmniej 3 punktów (zalecane 4); wynik ≤ 0 jest odrzucany.
Granica plastyczności
Przekroczenie 5 % przy n < 4 – wykonaj oznaczenia 3–4; przy n = 4 – sprawdź pomiary.
Wskaźniki
Przykład: wn = 30,0 %, wP = 21,5 %, Ip = 26,2 % → IL = 0,32, IC = 0,68 – stan plastyczny.
Stan gruntu spoistego wg PN-B-02480
| Warunek | Stan | Symbol |
|---|---|---|
| IL > 1,00 | płynny | pł |
| 0,50 < IL ≤ 1,00 | miękkoplastyczny | mpl |
| 0,25 < IL ≤ 0,50 | plastyczny | pl |
| 0 < IL ≤ 0,25 | twardoplastyczny | tpl |
| IL ≤ 0 i wn > wS | półzwarty | pzw |
| IL ≤ 0 i wn ≤ wS | zwarty | zw |
| IL ≤ 0, brak wS | „zwarty lub półzwarty (brak wS)” | (w zestawieniu: „zw lub pzw”) |
Stan nie jest wyznaczany dla Ip ≤ 1 ani dla gruntu nieplastycznego.
Typowe problemy
| Komunikat | Poziom | Co zrobić |
|---|---|---|
| „Nie wybrano próbki” | błąd | Wybierz próbkę. |
| „Nie znaleziono próbki w rejestrze” | ostrzeżenie | Wybierz próbkę ponownie. |
| „Brak wyniku granicy płynności (min. 3 punkty)” | błąd | Wpisz co najmniej 3 punkty wL. |
| „Brak wyników pomiarów – nie można wygenerować karty” | błąd | Karta wymaga wL. |
| „Za mało punktów (n = N, zalecane min. 4)” | ostrzeżenie | Dodaj punkt. |
| „Zanurzenie poza zakresem 15–25 mm” / „Liczba uderzeń poza zakresem 15–35” | ostrzeżenie | Powtórz punkt w zalecanym zakresie. |
| „wL z ekstrapolacji – 20 mm poza zakresem pomiarów” / „… 25 uderzeń poza zakresem pomiarów” | ostrzeżenie | Dodaj punkty po obu stronach wartości docelowej. |
| „Słabe dopasowanie regresji (R² = … < 0.95)” | ostrzeżenie | Sprawdź punkty odstające. |
| „Wilgotność powinna rosnąć ze zanurzeniem” | ostrzeżenie | Sprawdź pomiary (nachylenie ≤ 0). |
| „Wilgotność powinna maleć z liczbą uderzeń” | ostrzeżenie | Sprawdź pomiary. |
| „Za mało oznaczeń wP (min. 2)” | ostrzeżenie | Dodaj oznaczenie. |
| „Rozrzut przekracza 5% – wykonaj powtórzenia 3–4” | ostrzeżenie | Kolejne oznaczenia albo „Przyjmij wynik mimo rozrzutu”. |
| „Rozrzut przekracza 5% mimo 4 powtórzeń – sprawdź pomiary” | ostrzeżenie | |
| „wP jest większa od wL” | błąd | Sprawdź pomiary – Ip nie jest wyznaczane. |
| „Ip ≤ 1 – nie wyznacza się IL, IC ani stanu” | ostrzeżenie | Grunt praktycznie niespoisty – rozważ „Nie da się uformować wałeczka”. |
| „Brak wilgotności naturalnej – nie policzono IL i IC” | ostrzeżenie | Wykonaj badanie wn dla próbki albo wybierz „Wpis ręczny”. |