19. Krzywa uziarnienia
Krzywa uziarnienia z punktów, analizy sitowej i areometrycznej – dopasowanie modelu, frakcje i klasyfikacja wg PN-86/B-02480 i PN-EN ISO 14688-2, średnice miarodajne, CU, CC, cechy fizyczne, 18 wzorów na współczynnik filtracji, krzywa retencji (Arya–Paris, Van Genuchten), karta i zestawienie xlsx.
W aplikacji: Laboratorium → Krzywa uziarnienia
Wstęp
Moduł „Krzywa uziarnienia” odpowiada modułowi „Krzywa uziarnienia” GIMSGEO (podręcznik s. 104–128) i badaniu uziarnienia w GeoLab. Jedna pozycja listy to jedna próbka (krzywa). Moduł:
- przyjmuje dane na cztery sposoby: punkty krzywej (D, SUM) wpisane lub wklejone z Excela, analizę sitową (PN-EN ISO 17892-4), analizę areometryczną (areometr 152H, prawo Stokesa) albo obie naraz,
- dopasowuje do punktów model krzywej (Fredlund i in., Haverkamp i Parlange, logistyczny albo interpolacja log-liniowa),
- liczy zawartość frakcji i rodzaj gruntu wg PN-86/B-02480 i PN-EN ISO 14688-2 (z trójkątem klasyfikacyjnym i diagramem gruntów drobnoziarnistych),
- wyznacza średnice miarodajne d10, d15, d20, d30, d50, d60, d85, d90, CU, CC, ocenę uziarnienia i wysadzinowość (Wiłun),
- liczy parametry fizyczne (n, e, ρd, ρsr, γd, aktywność koloidalna) – porowatość wzorem Vukovicia i Soro, gdy nie podano n ani e,
- liczy współczynnik filtracji k według 18 wzorów empirycznych z oceną zakresu stosowalności,
- opcjonalnie wyznacza krzywą retencji gruntu nienasyconego (Arya i Paris + Van Genuchten),
- drukuje kartę (krzywa w układzie GIMSGEO, tabele, trójkąt) i zestawienie xlsx wszystkich krzywych.
Skąd dane: punkty lub wyniki ważenia; parametry n, e, ρs, Ip, IL, wL, wP, wS – wpisane w module albo pobrane z próbki z rejestru (np. ρs z badań podstawowych, wL i wP z granic Atterberga). Dokąd trafiają wyniki: krzywa powiązana z próbką oddaje do niej frakcje PN-86 i ISO, F<0,063, F<2, d10, d30, d50, d60, CU, CC i k(uz) (grupa „X. Uziarnienie”); dalej do zestawienia badań próbek, statystyki („Z krzywych uziarnienia (N)”) i przekrojów.
Układ ekranu

- „Dodaj” – nowa krzywa „U-{N}”: norma PN-EN ISO 14688-2, model automatyczny, tryb punktów, pusta tabela.
- Lista krzyw – podpis „{symbol gruntu} · {głębokość od} m · {liczba punktów} pkt”. Menu „⋯” – „Kopiuj / przenieś do zlecenia…”.
- „Podgląd PDF” – karta (aktywny od 2 punktów).
- „Generuj karty…” – karty wielu krzywych.
- „Kopiuj / przenieś…” – kopiowanie / przenoszenie krzywych do innego zlecenia.
- „Nagłówek sprawozdania” – ustawienia nagłówka kart laboratoryjnych (opis: Badania podstawowe).
- „Zestawienie xlsx” – wszystkie krzywe w jednym arkuszu.
- Panel wyników – nazwa i symbol gruntu wg wybranej normy, „d10 / d50 / d60 [mm]”, „d15 / d85 [mm]”, „Cu / Cc”, „Uziarnienie”, „Wysadzinowość”, „n / e”.
- „k [cm/s]” – współczynnik filtracji wg wszystkich wzorów; szare wiersze – wzór poza zakresem stosowalności. Przy krzywej powiązanej z próbką dopisek „→ próbka” wskazuje wzór, którego k trafia do próbki.
Bez dwóch punktów panel pokazuje „Wpisz co najmniej dwa punkty krzywej (D, SUM).”.
Wprowadzanie danych
Próbka i parametry

- „Próbka z rejestru” – wybór próbki; wtedy otwór i głębokość są kopiowane z próbki.
- „Otwór” – przy krzywej bez próbki.
- „Głębokość od [m]”.
- „Głębokość do [m]”.
- „Data badania”.
- „Parametry (opcjonalnie)” – n, e, ρs, Ip, IL, wL, wP, ws.
- „Sposób wprowadzania” – punkty / sitowa / areometryczna / sitowa + areometryczna.

- „Próbka z rejestru” – „P-1/3.0 · P-1 · 3.0 m”.
- Migawka położenia – otwór (lub grupa) i głębokość z chwili wyboru próbki.
- „Odepnij od próbki” – usuwa powiązanie; wracają pola „Otwór” i głębokości.
- Pole parametru z podpowiedzią „z próbki: 2.64” – wartość efektywna próbki używana w obliczeniach, gdy pole jest puste.
- Informacja: „Bez n i e porowatość wyznaczana jest wzorem Vukovicia i Soro: n = 0,255(1 + 0,83^Cu).”
- „Sposób wprowadzania”.
| Pole | Jednostka | Opis | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Próbka z rejestru | – | Powiązanie z rejestrem | Wyniki trafiają do próbki tylko z powiązaniem. Próbka w grupie (bez otworu) – bez otworu, głębokość z próbki. |
| Otwór, Głębokość od/do [m] | m | Położenie krzywej bez próbki | Na karcie i w zestawieniu |
| Data badania | – | Decyduje o „najnowszym” wyniku w próbce | |
| n [-] | – | Porowatość | Puste → z próbki → z e → wzór Vukovicia i Soro. |
| e [-] | – | Wskaźnik porowatości | n = e/(1+e) |
| ρs [g/cm³] | g/cm³ | Gęstość właściwa | Puste i brak w próbce → 2,65 |
| Ip [%] | % | Wskaźnik plastyczności | Puste → wL − wP |
| IL [-] | – | Stopień plastyczności | IC = 1 − IL (opisowo) |
| wL, wP [%] | % | Granice | Do Ip |
| ws [%] | % | Granica skurczalności | Opisowo |
| Sposób wprowadzania | – | „Punkty (D, SUM)”, „Analiza sitowa”, „Analiza areometryczna”, „Sitowa + areometryczna” | Przejście z punktów wpisanych ręcznie na tryb obliczeniowy pyta: „Punkty wpisane ręcznie zostaną zastąpione wynikiem obliczeń. Kontynuować?” |

Analiza sitowa

- „Zestaw sit” – „Wbudowane”: „11 sit (63–0,063 mm)” (63; 31,5; 16; 8; 4; 2; 1; 0,5; 0,25; 0,125; 0,063) i „10 sit (40–0,063 mm)” (40; 20; 10; 5; 2; 1; 0,5; 0,25; 0,125; 0,063); „Baza organizacji” – zestawy z ustawień sprzętu laboratorium; „Własny zestaw”. Zmiana zestawu zachowuje masy sit o tych samych otworach. Gdy zestaw usunięto z bazy, pod polem: „Zestaw z bazy: … (usunięty z bazy)”.
- „Masa sucha próbki [g]” – M.
- „Denko [g]” – masa na denku.
- „Metoda” – „—”, „na sucho”, „na mokro” (domyślna metoda badania na karcie: „analiza sitowa sucho / mokro”).
- „Masa skorygowana (strata rozkładana na sita i denko)” – korekta mas proporcjonalnie do straty (wymaga denka).
- „Otwór [mm]” – edytowalny w zestawie własnym.
- „Masa pozostała [g]”.
- „Dodaj sito” (tylko zestaw własny; usuwanie sita – ikona kosza).
- „Ubytek masy: …%” (i „· współczynnik korekty …” przy masie skorygowanej).
Kolumny tabeli: „Otwór [mm]”, „Masa pozostała [g]”, „Masa skorygowana [g]” (przy korekcie), „Pozostało [%]”, „Suma pozostałych [%]”, „Przechodzi [%]”.
Analiza areometryczna

- „Areometr z bazy” – wbudowany „152H” (L0 = 16,29 cm, kL = 0,164 cm/(g/l), Vh = 67 cm³, A_ref = 27,8 cm², Cm = 0), areometry organizacji, „Własny areometr”.
- „Areometr” – nazwa.
- „Cylinder” – „Bez kalibracji”, „Cylinder 1000 ml (nominalny)”, cylindry organizacji, „Własny cylinder” (wtedy pola „Objętość cylindra [ml]” i „Wysokość słupa [cm]”, podpowiedź „niekalibrowany”).
- „L0 [cm]” – głębokość efektywna przy R = 0.
- „kL [cm/(g/l)]” – spadek głębokości efektywnej na 1 g/l odczytu.
- „Vh [cm³]” – objętość bańki areometru.
- „A_ref [cm²]” – przekrój cylindra wzorcowego, dla którego wyznaczono L0 i kL.
- „Menisk Cm [g/l]” – poprawka na menisk (podpowiedź 0).
- „ρs [g/cm³]” – gęstość właściwa (nowe dane: z parametrów, inaczej 2,65).
- „Masa próbki W [g]”.
- „Odczyt zerowy R0 [g/l]”.
- „Udział frakcji drobnej [%]” – tylko w trybie łączonym; puste = przechodzi przez sito 0,063 (podpowiedź z analizy sitowej).
Pod polami: „A = … cm²” (przekrój cylindra), „ΔL = … cm” (poprawka głębokości) i uwaga „Poprawki na menisk (Rm = R + Cm) i cylinder (ΔL = 0,5·Vh·(1/A_ref − 1/A)) są orientacyjne – sprawdź je z normą i kartą wzorcowania areometru.”

- „Zestaw czasów odczytu” – wbudowany „PN-EN ISO 17892-4” (0,5; 1; 2; 4; 8; 30; 60; 120; 360; 1440 min) i zestawy organizacji.
- „Nowe dane” – wypełnia kolumnę t czasami zestawu (R i T puste); gdy są już odczyty: okno „Wybór spowoduje utratę wprowadzonych danych. Kontynuować?” z przyciskiem „Kontynuuj”.
- Podgląd czasów – np. „30 s, 1 min, 2 min, … 24 h”.
- „t [min]” – czas od rozpoczęcia sedymentacji.
- „R [g/l]” – odczyt areometru.
- „T [°C]” – temperatura zawiesiny.
- Kolumny wyliczane – „Rc” (odczyt skorygowany), „D [mm]” (średnica), „P [%]” (zawartość cząstek < D).
- „Dodaj odczyt”.
Krzywa

- „Norma klasyfikacji” – „PN-EN ISO 14688-2” albo „PN-86/B-02480”; decyduje o nazwie gruntu, frakcjach na karcie, pasku frakcji na wykresie, trójkącie i polach niepewności.
- „Model krzywej”.
- „Rozszerz krzywą do 0%” – przy interpolacji przedłuża pierwszy odcinek krzywej do 0 % poniżej najmniejszej średnicy.
- „Krzywa retencji w raporcie” – włącza sekcję „Grunt nienasycony” i tabelę na karcie.
- „Dopasowanie: {model}, R² = …” – wynik dopasowania (dla modelu automatycznego – zwycięski model).
- Tabela punktów – „D [mm]” (średnica zastępcza) i „SUM [%]” (zawartość ziaren o średnicy < D); wklejanie z Excela, Enter – edycja, „Wyczyść”.

| Model | Opis |
|---|---|
| „Automatyczny (najlepsze R²)” | Dopasowuje modele Fredlunda, Haverkampa i logistyczny, wybiera najwyższe R² (domyślnie) |
| „Fredlund i in. (2000)” | Model 4-parametrowy |
| „Haverkamp i Parlange (1986)” | Model 3-parametrowy |
| „Logistyczny (log d)” | Model 2-parametrowy |
| „Przedziałami liniowo” | Interpolacja liniowa w skali log d (bez dopasowania; zawsze dla < 4 punktów) |
W trybach obliczeniowych punkty nie są edytowalne – pod nagłówkiem „Punkty wynikają z danych sitowych/areometrycznych” widać tabelę wyliczonych punktów:

- Informacja „Punkty wynikają z danych sitowych/areometrycznych”.
- Tabela D / SUM – punkty sit (od największego otworu) i areometru (D < 0,063 mm, przeskalowane udziałem frakcji drobnej).
- „→ próbka” – wzór k przekazywany do próbki.
Grunt nienasycony

- „Model Van Genuchtena” – „2-parametrowy (m = 1 − 1/n)” albo „3-parametrowy (α, n, m)”.
- „Wsp. skalujący α (Arya i Paris)” – domyślnie 1,38.
- „Wilgotność resztkowa θr [-]” – domyślnie 0 (przyjmowana tylko, gdy 0 ≤ θr < n).
- „θs przyjmowane jest równe porowatości n próbki (wpisanej lub z wzoru Vukovicia i Soro).”
Osoby, Sprawozdanie, Niepewność pomiaru, Sekcje raportu

- „Sprawozdanie” – Data zakończenia, Załącznik nr, Metoda badania (domyślnie: sitowa – „analiza sitowa” / „analiza sitowa sucho” / „analiza sitowa mokro”, areometryczna – „analiza areometryczna”; dla punktów i trybu łączonego puste), Typ aparatury (domyślnie „zestaw do analizy sitowej” / „zestaw do analizy areometrycznej”), Uwagi wykonawców.
- „Niepewność pomiaru” – U dla frakcji: ISO – U Co, U Gr, U Sa, U Si, U Cl; PN-86 – U fk, U fż, U fp, U fπ, U fi [%].
- „Sekcje raportu” – pola wyboru sekcji karty: „Parametry dopasowania”, „Charakterystyki uziarnienia”, „Parametry fizyczne”, „Zawartość frakcji”, „Współczynnik filtracji”, „Trójkąt klasyfikacyjny” (wszystkie domyślnie włączone).
Sekcja „Osoby” – jak w innych badaniach laboratoryjnych.
Generowanie kart i wyników
Podgląd PDF, numer załącznika, język (polski/angielski – karta ma pełne tłumaczenie), skala szarości, wydruk eko, eksport PDF / DXF / SVG / PNG – jak w badaniach podstawowych. Plik krzywa_uziarnienia_{nazwa}.pdf.
„Zestawienie xlsx” – plik zestawienie_uziarnienia.xlsx, arkusz „Uziarnienie”, wiersz = krzywa z co najmniej 2 punktami („Brak próbek z wynikami do eksportu”, gdy żadnej). Kolumny: Próbka, Otwór, Głęb. od [m], Głęb. do [m], Grunt ISO 14688 („{symbol} – {nazwa}”), Grunt PN-86, Co, Gr, Sa, Si, Cl [%], fk, fż, fp, fπ, fi [%], (kolumny U frakcji w wariancie z niepewnością), Cu, Cc, S [m²/kg] (przy krzywej retencji), d10, d15, d20, d30, d50, d60, d85, d90, n, Wysadzinowość.
Uwaga. Zestawienie xlsx liczy parametry fizyczne (n, ρs) tylko z wpisów w module – bez wartości pobieranych z próbki z rejestru. Kolumna „n” może się więc różnić od karty krzywej powiązanej z próbką.
Dane na karcie
Karta „Krzywa uziarnienia: {nazwa}” ma od 1 do 5 stron (numer strony „Strona i/N” w stopce).







| Element | Zawartość | Warunek |
|---|---|---|
| „Dane próbki” | Nagłówek próbki jak w innych kartach lab. (bez wiersza normy badania) | Krzywa powiązana z próbką |
| Lista | „Otwór:”, „Głębokość pobrania próbki [m]:”, „Rodzaj gruntu:” (nazwa i symbol), „Norma klasyfikacji:” | zawsze |
| Wykres krzywej | Oś X logarytmiczna 0,001–100 mm „Średnica zastępcza d [mm]”, oś Y „Zawartość ziaren o średnicy <d [%]”; pasek frakcji: ISO – Cl, Si (FSi, MSi, CSi), Sa (FSa, MSa, CSa), Gr (FGr, MGr, CGr), Co; PN-86 – fi, fπ, fp (Pd, Ps, Pr), fż, fk; przerywane linie granic frakcji głównych; punkty pomiarowe, krzywa modelu (niebieska), legenda z symbolem gruntu | zawsze |
| „Parametry dopasowania” | Model, parametry modelu (a, n, m, dr – Fredlund; a, n, m – Haverkamp; d50, b – logistyczny), R² | sekcja włączona; bez próbki na stronie 1, z próbką na stronie 2 |
| „Charakterystyki uziarnienia” | d10, d15, d20, d30, d50, d60, d85, d90 [mm], CU, CC, Uziarnienie (wg normy), „Wysadzinowość (Wiłun)” | sekcja włączona |
| „Wyniki oznaczeń zawartości frakcji” | Zawartość frakcji > 2,0; > 0,63; > 0,2 mm [%] (100 − F(d)); „—”, gdy granica nie wynika z pomiaru | Charakterystyki włączone, norma ISO |
| „Parametry fizyczne” | n (z dopiskiem „(Vuković i Soro)”, gdy z wzoru), e, ρs, ρd, ρsr, γd, Ip, A (z oceną aktywności) | sekcja włączona |
| „Zawartość frakcji” | ISO: kamienista (głazy, kamienie) Co, żwirowa Gr, piaskowa Sa, pyłowa Si, iłowa Cl; PN-86: kamienista fk, żwirowa fż, piaskowa fp, pyłowa fπ, iłowa fi (± U) | sekcja włączona |
| „Współczynnik filtracji” | Tabela: Metoda, k [cm/s], k [m/s], k [m/d], „W zakresie stosowalności” (✓/✗); szare wiersze poza zakresem | sekcja włączona |
| „Parametry gruntu nienasyconego” | θs, θr, model VG, α [1/cm], n, m, S [m²/kg] | „Krzywa retencji w raporcie” i co najmniej 3 punkty Arya–Paris |
| „Trójkąt klasyfikacyjny – {norma}” i „Diagram gruntów drobnoziarnistych” | Obszary klasyfikacji, punkt próbki, opis „Punkt próbki: frakcje < 2 mm przeliczone do 100% (…)” | sekcja włączona; osobna strona |
| Stopka i podpisy | Dodatki stopki (uwagi, klauzula, koniec) – osobna ostatnia strona; bez nich podpisy na końcu ostatniej strony | wg ustawień |
Interpretacja i obliczenia
Analiza sitowa
Dla sit posortowanych od największego otworu, masa pozostała m_i (skorygowana m_i,kor), masa sucha próbki M:
Masa skorygowana (strata rozkładana proporcjonalnie):
Ubytek masy:
Przykład z testów (GeoLab): M = 223,96 g, suma mas 223,93 g → współczynnik korekty 1,00013, ubytek 0,013 %.
Analiza areometryczna
Odczyt w zawiesinie z poprawką na menisk, odczyt skorygowany (R0 – odczyt zerowy, C_T – poprawka temperaturowa z tabeli areometru, interpolowana liniowo):
Zawartość cząstek mniejszych od D (W – masa próbki, ρs – gęstość właściwa):
Głębokość efektywna i poprawka cylindra:
Średnica cząstek z prawa Stokesa (η w puazach, L w cm, t w minutach, wynik w mm):
ρw(T) – wzór Tanaki (jak w badaniach podstawowych). Tabela C_T areometru 152H [g/l]: 15 °C −1,1; 16 −0,9; 17 −0,7; 18 −0,5; 19 −0,3; 20 0; 21 0,2; 22 0,4; 23 0,7; 24 1,0; 25 1,3; 26 1,65; 27 2,0; 28 2,5; 29 3,05; 30 °C 3,8 (źródło normowe do weryfikacji – oznaczone w kodzie jako do potwierdzenia). Poza zakresem tabeli przyjmowana jest wartość graniczna z ostrzeżeniem.
Przykład (demo U-4, odczyt 1): R = 40, R0 = 2, T = 20 °C, ρs = 2,65, W = 50 g → Rc = 38, a = 1, P = 76 %, L = 16,29 − 0,164·40 = 9,73 cm, D = 0,0301 mm.
W trybie łączonym punkty areometru są brane tylko dla D < 0,063 mm i skalowane udziałem frakcji drobnej s (pole „Udział frakcji drobnej” albo „przechodzi” przez sito 0,063):
(U-4: s = 40 % → 76 % · 0,40 = 30,4 %.)
Modele krzywej
F(d) – zawartość ziaren < d [%]; parametry dodatnie (dopasowywane w logarytmach metodą Neldera–Meada, minimalizacja sumy kwadratów odchyłek).
Fredlund i in. (2000), d_m = 0,0001 mm:
Haverkamp i Parlange (1986):
Logistyczny:
Interpolacja log-liniowa między sąsiednimi punktami:
Jakość dopasowania: . Przy < 4 punktach zawsze stosowana jest interpolacja. Średnica d_x to średnica, przy której F(d) = x % (bisekcja w skali log d w zakresie 10⁻⁵–1000 mm; brak, gdy krzywa nie osiąga x %).
Frakcje
| PN-86/B-02480 | Wzór | PN-EN ISO 14688-1 | Wzór |
|---|---|---|---|
| kamienista fk | 100 − F(40) | kamienie Co | 100 − F(63) |
| żwirowa fż | F(40) − F(2) | żwir Gr | F(63) − F(2) (CGr 20–63, MGr 6,3–20, FGr 2–6,3) |
| piaskowa fp | F(2) − F(0,05) (Pr 0,5–2, Ps 0,25–0,5, Pd 0,05–0,25) | piasek Sa | F(2) − F(0,063) (CSa 0,63–2, MSa 0,2–0,63, FSa 0,063–0,2) |
| pyłowa fπ | F(0,05) − F(0,002) | pył Si | F(0,063) − F(0,002) |
| iłowa fi | F(0,002) | ił Cl | F(0,002) |
Do próbki frakcja trafia tylko, gdy obie jej granice wynikają z pomiaru: granica w zakresie średnic punktów, albo powyżej największej średnicy przy SUM ≥ 99,95 %, albo poniżej najmniejszej przy SUM ≤ 0,05 % (przedłużenie „Rozszerz krzywą do 0%” się nie liczy). Tak samo F<0,063 i F<2.
Klasyfikacja wg PN-86/B-02480
- fk + fż > 50 % → Ż (żwir), a przy fi > 2 % – Żg (żwir gliniasty).
- 10 % < fk + fż ≤ 50 % → Po (pospółka), przy fi > 2 % – Pog.
- W pozostałych frakcje fp, fπ, fi są zredukowane (przeliczone do 100 % bez fk i fż).
- fi ≤ 2 % i fπ ≤ 30 %: fπ ≥ 10 % → Pπ (piasek pylasty); inaczej wg d50: > 0,5 mm Pr (gruby), > 0,25 mm Ps (średni), w pozostałych Pd (drobny).
- Grunty spoiste – najbliższy wiersz tabeli (odległość od przedziałów, z wagą 2 dla fi):
| Symbol | Nazwa | fp [%] | fπ [%] | fi [%] |
|---|---|---|---|---|
| Pg | Piasek gliniasty | 60–98 | 0–30 | 2–10 |
| Πp | Pył piaszczysty | 30–70 | 30–70 | 0–10 |
| Π | Pył | 0–30 | 60–100 | 0–10 |
| Gp | Glina piaszczysta | 50–90 | 0–30 | 10–20 |
| G | Glina | 30–60 | 30–60 | 10–20 |
| Gπ | Glina pylasta | 0–30 | 30–90 | 10–20 |
| Gpz | Glina piaszczysta zwięzła | 50–80 | 0–30 | 20–30 |
| Gz | Glina zwięzła | 20–50 | 20–50 | 20–30 |
| Gπz | Glina pylasta zwięzła | 0–30 | 50–80 | 20–30 |
| Ip | Ił piaszczysty | 30–70 | 0–20 | 30–50 |
| Iπ | Ił pylasty | 0–20 | 50–70 | 30–50 |
| I | Ił | 0–50 | 0–50 | 50–100 |
Klasyfikacja wg PN-EN ISO 14688-2
Najbliższy wiersz tabeli (odległość od przedziałów, waga 2 dla Cl; Gr liczone razem z Co). Dla „Sa” nazwa doprecyzowana według największej podfrakcji: CSa – piasek gruby, MSa – piasek średni, FSa – piasek drobny.
| Symbol | Nazwa | Cl [%] | Si [%] | Sa [%] | Gr [%] |
|---|---|---|---|---|---|
| Gr | Żwir | 0–3 | 0–15 | 0–20 | 80–100 |
| saGr | Żwir piaszczysty | 0–3 | 0–15 | 20–50 | 50–80 |
| grSa | Piasek ze żwirem (pospółka) | 0–3 | 0–15 | 50–80 | 20–50 |
| Sa | Piasek | 0–3 | 0–15 | 85–100 | 0–20 |
| siGr | Żwir pylasty | 0–3 | 15–40 | 0–20 | 40–85 |
| sisaGr | Żwir piaszczysto-pylasty | 0–3 | 15–40 | 20–45 | 40–65 |
| grsiSa | Piasek pylasty ze żwirem | 0–3 | 15–40 | 40–65 | 20–40 |
| siSa | Piasek zapylony | 0–3 | 15–40 | 40–85 | 0–20 |
| grSi | Pył ze żwirem | 0–8 | 40–80 | 0–20 | 20–60 |
| saclSi | Glina pylasta | 8–17 | 33–72 | 20–60 | 0–20 |
| sasiCl | Glina ilasta | 8–31 | 25–65 | 20–60 | 0–20 |
| Si | Pył | 0–10 | 72–100 | 0–20 | 0–20 |
| clSi | Pył ilasty | 8–20 | 65–90 | 0–20 | 0–20 |
| Cl | Ił | 25–60 | 0–60 | 0–40 | 0–20 |
| siCl | Ił pylasty | 20–40 | 48–80 | 0–20 | 0–20 |
Trójkąt klasyfikacyjny (karta): wierzchołki – piaskowa (lewy dolny), pyłowa (prawy dolny), iłowa (góra); frakcje < 2 mm przeliczone do 100 %. Obszary rysowane są tym samym klasyfikatorem (siatka co 1 %), więc zawsze zgadzają się z nazwą gruntu na karcie. Diagram gruntów drobnoziarnistych: oś X – Si + Cl [%], oś Y – Cl·100/(Si + Cl) [%].
Charakterystyki uziarnienia
| Ocena wg PN-86 | Warunek |
|---|---|
| równoziarnisty | CU ≤ 5 |
| różnoziarnisty | 5 < CU ≤ 15 |
| bardzo różnoziarnisty | CU > 15 |
| Ocena wg ISO (kolejność sprawdzania) | Warunek |
|---|---|
| dobrze uziarniony (wielofrakcyjny) | CU > 15 i 1 ≤ CC ≤ 3 |
| źle uziarniony | CU > 15 i CC < 0,5 |
| średnio uziarniony (kilkufrakcyjny) | CU > 6 |
| słabo uziarniony | CU > 3 |
| równomiernie uziarniony (jednofrakcyjny) | pozostałe |
Wysadzinowość wg Wiłuna (1998) – z zawartości ziaren < 0,05 mm (p₀,₀₅) i < 0,02 mm (p₀,₀₂): niewysadzinowy, gdy p₀,₀₅ < 20 % i p₀,₀₂ < 3 %; wysadzinowy, gdy p₀,₀₅ > 30 % lub p₀,₀₂ > 10 %; w pozostałych „wątpliwy (mało wysadzinowy)”.
Parametry fizyczne
Porowatość (kolejno): wpis n → z e: → wzór Vukovicia i Soro:
f_i = F(0,002) [%]; ρs domyślnie 2,65 g/cm³. Aktywność koloidalna: A < 0,75 – nieaktywny; < 1,25 – przeciętnie aktywny; < 2 – aktywny; ≥ 2 – bardzo aktywny.
Przykład (U-4): CU = 86,9 → n = 0,255; ρs = 2,64 (z próbki) → ρd = 1,97 g/cm³, γd = 19,30 kN/m³.
Współczynnik filtracji
Wzory w kolejności tabeli; d w mm, n i e bezwymiarowe, k w cm/s (na karcie także w m/s i m/d: 1 cm/s = 864 m/d). Wynik ≤ 0 lub nieskończony = „—”. „W zakresie” = spełnione warunki stosowalności z kolumny „Warunki”.
| Wzór | k [cm/s] | Warunki stosowalności |
|---|---|---|
| Hazen 1 | CU ≤ 5, d10 0,1–3 mm (niespoiste) | |
| Hazen 2 | d10 0,003–0,012 mm | |
| Seelheim | zawsze (opis: niespoiste) | |
| USBR | CU ≤ 5, d20 0,01–2 mm | |
| Slichter | n 0,26–0,47, d10 0,01–5 mm | |
| Hazen–Tkaczukowa | , F₀,₀₀₁ – zawartość ziaren < 0,001 mm [%] | fi (< 0,002 mm) 2–10 % |
| Breyer | CU ≤ 20, d10 0,06–0,6 mm | |
| Krüger | , [cm²/cm³] | n 0,32–0,47, d10 0,06–0,28 mm |
| Kozeny–Carman | d10 0,002–3 mm | |
| Alyamani & Sen | , | zawsze |
| Terzaghi | (n > 0,13) | d50 ≥ 0,5 mm (piaski gruboziarniste) |
| Chapuis | d10 0,003–3 mm, e 0,3–1,0 | |
| Amer & Awad | zawsze (piaski i żwiry) | |
| NAVFAC | e 0,3–0,7, d10 0,1–2 mm, CU 2–12 | |
| Jabro | (Si, Cl w %, ρd w g/cm³) | Cl > 10 % (grunty spoiste) |
| Chapuis i Aubertin (2003) | , S_s [m²/kg] | gdy wyznaczono e i S_s |
| Loudon (1952) | , [cm²/cm³] | n 0,30–0,50, Cl ≤ 2 % |
| Nishida i Nakagawa | Ip > 1 % (grunty spoiste) |
Powierzchnie właściwe liczone z krzywej:
- Krüger: przedziały 0,002–0,005–0,01–0,02–0,05–0,1–0,25–0,5–1–2–5–10–20–40–63 mm, g_i – udział frakcji, – średnia granic [mm]; ziarna < 0,002 mm z d = 0,001 mm.
- Chapuis i Légaré (1992): [m²/kg] w podziale 40 przedziałów na dekadę 0,001–100 mm (d – średnia geometryczna granic), ziarna < 0,001 mm z d = 0,0005 mm.
Wynik do próbki (k(uz)): k pierwszego wzoru w kolejności tabeli, który jest w zakresie stosowalności i ma wartość – w m/s, z opisem „wzór {nazwa}”.
Uwaga. Wzór Seelheima nie ma w kodzie warunku stosowalności (zawsze „w zakresie”), więc dla gruntu, w którym żaden z dwóch wzorów Hazena nie jest stosowalny, do próbki trafia k wg Seelheima – także dla gruntów spoistych (np. demo U-4 „sasiCl”: 4,98·10⁻⁵ m/s). Sprawdź tabelę na karcie i w razie potrzeby wpisz k ręcznie w grupie „III. Hydrauliczne” próbki (do weryfikacji).
Grunt nienasycony – Arya i Paris, Van Genuchten
Krzywa retencji z uziarnienia (Arya i Paris 1981) dla przedziałów 0,001–0,002–0,005–0,01–0,02–0,05–0,1–0,25–0,5–1–2 mm; W_i – udział frakcji, R_i – promień cząstek [cm] (średnia granic / 2), e – wskaźnik porowatości, α – współczynnik skalujący:
Powierzchnia właściwa (na karcie i w xlsx):
Model Van Genuchtena (θs = n, θr – wpis):
Model 2-parametrowy: m = 1 − 1/n, dopasowywane α i n; 3-parametrowy: α, n, m niezależne (start z wyniku 2-parametrowego, n ≥ 1,05, m ≤ 5). Względny współczynnik filtracji (Mualem–Van Genuchten, w kodzie dostępny jako funkcja pomocnicza): .
Przykład (U-2): n = 0,255, α = 0,0354 1/cm, n_VG = 1,219, m = 0,180, S = 144,3 m²/kg.
Typowe problemy
| Komunikat | Poziom | Co zrobić |
|---|---|---|
| „Brak masy suchej próbki” | błąd | Wpisz „Masa sucha próbki [g]”. |
| „Brak masy na sicie {d} mm” | ostrzeżenie | Uzupełnij masę (0, jeśli sito puste) – dotyczy sit mniejszych od największego zważonego. |
| „Masa skorygowana wymaga masy na denku – procenty liczone od masy próbki” | ostrzeżenie | Wpisz „Denko [g]”. |
| „Suma mas na sitach przekracza masę próbki” | błąd | Sprawdź masy. |
| „Suma mas różni się od masy próbki o więcej niż 1%” | ostrzeżenie | Sprawdź ważenie lub włącz masę skorygowaną. |
| „Za mało sit do wykreślenia krzywej” | ostrzeżenie | Min. 2 sita z masą. |
| „Brak masy próbki W, odczytu zerowego R0 lub ρs” | błąd | Uzupełnij dane areometru (ρs > 1). |
| „Niepełny odczyt areometru N” | ostrzeżenie | Uzupełnij t, R i T. |
| „Temperatura {T} °C poza zakresem tabeli poprawek (15–30 °C)” | ostrzeżenie | Poprawka przyjęta z krańca tabeli. |
| „Wynik P rośnie z czasem – sprawdź odczyty” | ostrzeżenie | P kolejnego odczytu większe o > 0,5 %. |
| „Za mało odczytów areometru” | ostrzeżenie | Min. 3 odczyty. |
| „Brak danych analizy” | błąd | Tryb wymaga danych sitowych / areometrycznych. |
| „Brak udziału frakcji < 0,063 mm (sito 0,063 lub pole „Udział frakcji drobnej”)” | błąd | Dodaj sito 0,063 albo wpisz udział. |
| „Brak wyników pomiarów – nie można wygenerować karty” | błąd | Min. 2 punkty krzywej. |
| „Brak próbek z wynikami do eksportu” | komunikat | Zestawienie xlsx – żadna krzywa nie ma 2 punktów. |
Krzywa z błędem danych laboratoryjnych nie przekazuje wyników do próbki.